ब्रिटिश संसदेतील ग्रुमिंग गँग्सवरील अलीकडील चर्चेने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधले. गेल्या दोन दशकांत ग्रुमिंग गँग्सशी संबंधित प्रकरणांमध्ये ब्रिटनमधील हजारो मुली आणि किशोरवयीन मुला-मुलींचे लैंगिक शोषण झाले आहे. गृहसचिवांनी संसदेत सांगितले की, गुन्हेगारांमध्ये पाकिस्तानी वंशाचे टॅक्सीचालक आणि व्यावसायिक यांचा समावेश होता. ब्रिटनमध्ये ग्रुमिंग गँग्सबद्दल सुरू असलेली चर्चा, त्याच वेळी संपूर्ण देशाला हादरवून टाकणाºया भारतातील एका काळ्या अध्यायाची आठवण करून द्यावी लागेल. ती म्हणजे १९९२ मध्ये, राजस्थानमधील अजमेर येथे ११ ते २० वयोगटातील १०० हून अधिक शालेय आणि महाविद्यालयीन मुलींच्या लैंगिक शोषण आणि ब्लॅकमेलचे प्रकरण उघडकीस आले होते. २०२४ मध्ये जयपूरमधील एका विशेष पॉक्सो न्यायालयाने नफीस चिश्ती, इक्बाल भाटी, सलीम चिश्ती, सय्यद जमीर हुसेन, नसीम उर्फ तर्जन आणि सुहेल घानी यांना दोषी ठरवून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तथापि, २०२५ मध्ये राजस्थान उच्च न्यायालयाने त्यांच्या काही शिक्षांना स्थगिती दिली आणि त्यांना जामीन मंजूर केला.
अशा घटना अनेकदा एका हळूहळू चालणाºया प्रक्रियेचा परिणाम असतात, ज्यात आधी विश्वास संपादन करणे, नंतर भावनिक जवळीक निर्माण करणे आणि अखेरीस केवळ व्यक्तीचे विचार आणि निर्णयच नव्हे, तर त्यांचे शरीर आणि स्वातंत्र्य यावरही नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो. पौगंडावस्था हा आयुष्यातील असा टप्पा आहे, जेव्हा व्यक्ती स्वत:ची ओळख शोधत असते. मानसशास्त्रज्ञ एरिक एरिकसन यांनी या टप्प्याला ओळख विरुद्ध भूमिका गोंधळ असे म्हटले आहे. या टप्प्यात किशोरवयीन मुले आपण कोण आहोत आणि इतरांच्या नजरेत आपली ओळख काय आहे, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
या वयात स्वीकृती, मैत्री, आपलेपणा आणि भावनिक जवळीक यांची गरज स्वाभाविकपणे जास्त असते. त्यामुळे जर कोणी पद्धतशीरपणे एखाद्या किशोरवयीन मुलाचा विश्वास संपादन केला आणि त्याला विशेष असल्याची जाणीव करून दिली, तर त्याचा परिणाम अपेक्षेपेक्षा खूप जास्त खोलवर होऊ शकतो. अनेकदा किशोरवयीन मुलांना हे समजत नाही की, ज्याला ते प्रेम आणि आपुलकी समजतात, तो प्रत्यक्षात एक सुनियोजित सापळा असतो, ज्यात भावनिक जवळीकीचा वापर नियंत्रण आणि शोषणाचे साधन म्हणून केला जातो. जॉन बोल्बीच्या ‘अटॅचमेंट थिअरी’नुसार, प्रत्येक व्यक्तीला भावनिक सुरक्षितता आणि जवळीकीची गरज असते. जेव्हा ही गरज कुटुंब, मित्र-मैत्रिणींचा गट किंवा सामाजिक वातावरणात पुरेशा प्रमाणात पूर्ण होत नाही, तेव्हा ती व्यक्ती इतरत्र शोधू लागते.
जर प्रत्येक किशोरवयीन मुलाला भावनिक सुरक्षितता आणि जवळीकीची गरज असेल, तर प्रश्न असा आहे की, ती सर्वप्रथम कुठे पूर्ण केली पाहिजे? सामान्यत: याचे उत्तर कुटुंब हे आहे. कुटुंब ही केवळ आर्थिक किंवा भौतिक गरजा पूर्ण करणारी संस्था नाही; तर ते भावनिक सुरक्षितता, संवाद, विश्वास आणि जवळीक यांचा एक प्राथमिक स्रोत देखील आहे. जेव्हा कुटुंब आणि किशोरवयीन मुलांमधील संवाद कमकुवत होतो आणि किशोरवयीन मुले त्यांच्या भावना, भीती आणि अनुभव मोकळेपणाने व्यक्त करू शकत नाहीत, तेव्हा भावनिक दुरावा निर्माण होऊ लागतो. अशा परिस्थितीत किशोरवयीन मुले अनेकदा त्यांच्या कुटुंबाबाहेर नातेसंबंध शोधतात, जिथे त्यांचे ऐकले जाते, त्यांना समजून घेतले जाते आणि त्यांना महत्त्व दिले जाते. म्हणूनच किशोरवयात कुटुंबाची भूमिका केवळ संरक्षणापुरती मर्यादित नसते; तर ती भावनिक संतुलन आणि आत्मविश्वासाचा पायादेखील बनते. प्रेम आणि आपुलकीची गरज ही मानवाच्या मूलभूत गरजांपैकी एक आहे. किशोरवयात, जेव्हा व्यक्ती स्वत:ची ओळख आणि सामाजिक स्वीकृती शोधत असतात, तेव्हा आपलेपणाची आणि आत्मसन्मानाची भावना अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
समाज कितीही बदलला तरी आणि पालक त्यांच्या कामात कितीही व्यस्त असले तरी, त्यांच्या मुलांप्रति असलेली त्यांची जबाबदारी सर्वोच्च राहते. आज संयुक्त कुटुंबांपासून लहान कुटुंबांपर्यंत झालेली वाढ, वाढती स्पर्धा आणि संवादाच्या कमी झालेल्या संधींमुळे अनेक किशोरवयीन मुलांमध्ये भावनिक एकटेपणाची भावना वाढली आहे. मुलांना केवळ संसाधनांचीच नव्हे, तर वेळ, संवाद, विश्वास आणि उपस्थितीचीही गरज असते. जेव्हा कुटुंबे आपल्या मुलांच्या भावनिक जगाशी जोडलेली असतात, तेव्हा अनेक संभाव्य धोके लवकर ओळखले आणि टाळले जाऊ शकतात.
ज्या समाजात कुटुंब, संस्कृती आणि सामाजिक मूल्ये तुलनेने मजबूत असतात, तिथे अशा घटनांचा धोका तुलनेने कमी असतो. एक दक्ष देखरेख प्रणाली देखील आवश्यक आहे. याचा अर्थ तथाकथित ‘हेलिकॉप्टर पॅरेंटिंग’ किंवा मुलांच्या गोपनीयतेवर सतत अतिक्रमण करणे असा नाही. याचा साधा अर्थ असा आहे की, कुटुंबे, शाळा आणि समाजाने किशोरवयीन मुलामुलींच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण बदलांबाबत संवेदनशील आणि सतर्क असले पाहिजे. वर्तणूक, मित्र-मैत्रिणींचे गट, दैनंदिन दिनचर्या, भावनिक स्थिती किंवा डिजिटल क्रियाकलापांमध्ये कोणतेही असामान्य बदल लक्षात आल्यास, ते समजून घेण्यासाठी आणि त्वरित संवाद साधण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. किशोरवयीन मुलामुलींची सुरक्षितता ही कोणत्याही एका व्यक्तीची, संस्थेची किंवा कुटुंबाची जबाबदारी नाही; ही संपूर्ण समाजाची सामायिक जबाबदारी आहे.
प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा