दिल्लीतील सर्वेक्षणातून असे दिसून आले आहे की, महिलांना आता ३० वर्षांनंतर मुले हवी आहेत, ज्यामुळे ३०-३५ वयोगटातील मातांची संख्या वाढत आहे. शिक्षण, करिअर आणि आरोग्यावर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे लग्न आणि बाळंतपण उशिरा होत आहे. पालकत्वाचा खर्च देखील एक मूल प्रवृत्ती वाढण्यास कारणीभूत ठरत आहे. चीन आणि जपानच्या अनुभवांचा हवाला देत, अनेक जण भारतातील भविष्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय आव्हानांबद्दल चिंता व्यक्त करतात, जिथे तरुण लोकसंख्येची कमतरता उद्भवू शकते. त्याच वेळी शुक्रवारी चीनमध्ये अधिक मुलांना जन्माला घालण्याचे सरकारने आवाहन केल्याचेही वृत्त आलेले आहे. हा समतोल राखणे हे भविष्यासाठी चिंताजनक आहे.
दिल्लीतील महिलांच्या अलीकडच्या सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की, महिलांना आता ३० वर्षांनंतरच मुले हवी असतात. २०२४ मध्ये केलेल्या आणखी एका सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की, चारपैकी एका मुलाला ३० वर्षांपेक्षा अधिक वयाची स्त्री जन्म देते. २००५ ते २०२४ पर्यंत ३० ते ३५ वयोगटातील मातांची संख्या २.७ टक्क्यांवरून ८.९ टक्क्यांपर्यंत वाढली. २०२४ मध्ये २० ते २४ वयोगटातील महिलांची संख्या २७.१ टक्क्यांपर्यंत कमी झाली. ३० वर्षांनंतर महिला मातृत्वासाठी योग्य नाहीत असे मानले जात होते, परंतु काळ बदलला आहे. महिला आता शिक्षण घेऊ इच्छितात आणि काम करू इच्छितात तसेच प्रगतीसाठी त्या अनेकदा नोकरी बदलतात. त्यांनी त्यांच्या आरोग्याकडेही लक्ष वाढवले आहे. लग्न आता त्यांच्यासाठी प्राधान्य राहिलेले नाही. लग्न झाले तरी उशीर झालेला असतो. गेल्या काही महिन्यांपासून सातत्याने विविध वाहिन्यांवर आयव्हीएफ तंत्रज्ञानाने गर्भधारणा करण्याकडे वाढलेला कल असेल किंवा नाईलाज असेल. पण नैसर्गिक गर्भधारणेवर होणारा परिणामही चिंताजनक असा आहे.
एकेकाळी, जर मुलगी ३० वर्षांची झाली तर असे गृहीत धरले जात होते की, तिचे लग्न कधीच होणार नाही, किंवा कसे होईल? कारण मुले त्या वयापर्यंत अविवाहित राहत नाहीत. तथापि, आता मुले आणि मुली दोघेही ३० वर्षांनंतर लग्न करत आहेत. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे वाढते शहरीकरण. शिवाय, या लोकांना लग्नानंतर लगेच मुले नको आहेत. त्यांना प्रथम नवीन जीवनशैलीत स्थायिक व्हायचे असते आणि नंतर मुलांबद्दल विचार करायचा असतो.
गेल्या काही वर्षांपासून मध्यमवर्गीयांमध्ये एक मूल होण्याचा ट्रेंड देखील वाढला आहे. कारण आजकाल मुलांचे संगोपन करणे महाग झाले आहे. जरी दोन्ही पालक कमावत असले तरी. असे म्हटले जाते की, मुलाची काळजी आणि शिक्षण यातच पूर्ण पगार जातो. एक मूल होण्याबद्दल जुनी धारणा अशी होती की, मुलाला खूप एकटे वाटते आणि आयुष्यभर त्याचा सहवास कमी असतो. आता, जर एखाद्याला मुलगी असेल तर त्याला नक्कीच मुलगा हवा आहे.
काही दिवसांपूर्वी, एका वर्तमानपत्राने ज्या पालकांना मुलगा किंवा मुलगी आहे त्यांच्या मुलाखती घेतल्या होत्या. त्या पालकांनी नोंदवले की त्यांच्या मुलांना कधीही कोणत्याही समस्या आल्या नाहीत आणि खरे तर ते लवकर जीवन जगायला शिकतात. ते स्वत:चे काम करतात. ते अधिक शिस्तबद्ध आहेत. आपल्या देशात पाच किंवा सहा भावंडे असण्याची पिढी सामान्य होती. तेव्हा फार काळ झालेला नाही. वडील एकमेव कमावणारे होते. सरकारी शाळांमध्ये शिक्षण घेतल्यानंतरही मुलांना अनेकदा चांगल्या नोकºया मिळत असत आणि त्यांचे लग्न ३० वर्षांच्या आधी होत असे. त्या काळात, नोकरी करणाºया महिलेला अनेकदा आपत्तीग्रस्त महिला मानले जात असे. महिलेचे शिक्षण तिच्या नोकरीबद्दल किंवा स्वावलंबनाबद्दल नव्हते, तर असे मानले जात होते की, जर तिचे लग्न एखाद्या दूरच्या देशात केले गेले तर ती किमान तिच्या कल्याणाची माहिती ठेवण्यासाठी पत्रे लिहू शकते.
त्यानंतर मग एक काळ आला जेव्हा देशात अल्ट्रासाऊंडद्वारे गर्भाशयात महिलांची हत्या होत असे. सरकारने स्त्रीभ्रूणहत्येवर बंदी घातली असली तरी, त्याबद्दलच्या बातम्या अजूनही अधूनमधून येतात. तथापि, मुलींनी शिक्षण घेतल्यानंतर आणि प्रगती करत असताना, त्यांनी स्वत:साठी निर्माण केलेल्या रूढींना मोडून काढले. १९७५ मध्ये आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष साजरे झाल्यापासून, आपल्या देशात महिलांच्या समस्यांना अधिकाधिक महत्त्व दिले जात आहे. त्यांच्या शिक्षणावर आणि स्वावलंबनावर जास्त भर देण्यात आला. आज स्त्रिया लग्न आणि मुले यांना कमी प्राधान्य देत आहेत. आज, आपण एखाद्या श्रीमंत मुलीला विचारा किंवा गरीब मुलीला, प्रत्येक जण सहमत आहे की, त्यांना प्रथम शिक्षण घ्यायचे आहे आणि काम करायचे आहे आणि त्यानंतरच ते लग्नाचा विचार करतील.
‘हम दो हमारे दो’सारखे नारे आता ऐकू येत नाहीत. महिलांच्या दृष्टिकोनातून, एक मूल असणे योग्य वाटते, परंतु जागतिक परिस्थिती पाहता,आगामी ५० वर्षांत भारतालाही अशाच वास्तवाचा सामना करावा लागू शकतो. एकेकाळी चीनमध्ये जगातील सर्वात जास्त लोकसंख्या होती. तेथील सरकारने एक मूल धोरणाची काटेकोरपणे अंमलबजावणी केली. आता चीनमध्ये काय परिस्थिती आहे? तेथे तरुणांची सतत कमतरता आहे आणि वृद्धांची संख्या वाढत आहे. यामुळे, सरकार तरुणांना विविध प्रोत्साहन देत आहे.
तरुणांना डेट करण्यासाठी, लग्न करण्यासाठी आणि मुले जन्माला घालण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी अधिक सुट्ट्या आणि विशेष पॅकेजेस दिली जात आहेत. प्रसूती रजा वाढविण्यात येत आहेत. वडिलांनाही रजा दिली जात आहे, परंतु तरुणांना, विशेषत: महिलांना मुले नको आहेत. ते सरकारच्या कोणत्याही प्रलोभनांना बळी पडत नाहीत. जपानमध्येही अशीच परिस्थिती आहे, जिथे कमी मुले जन्माला येत आहेत. अनेक युरोपीय देशांमध्येही असेच आहे. रशियामध्ये, सरकारने जाहीर केले की, दहा मुलांना जन्म देणाºया कोणत्याही महिलेला मदर हिरोइन म्हटले जाईल आणि दहा लाख रूबलचे बक्षीस दिले जाईल.
पण हे नेते काहीही म्हणोत, लोक ऐकत नाहीत. विशेषत: महिला म्हणत आहेत की, त्यांचे बाळंतपण हे यंत्रासारखे झाले आहे. शेवटी, महिलांवरील सर्व चर्चांमुळे त्यांना इतकी जाणीव झाली आहे की, त्या मुलांच्या जन्म आणि संगोपनापेक्षा स्वत:च्या आनंदाला आणि कल्याणाला प्राधान्य देत आहेत. जगात आणि आपल्या देशातही अशा जोडप्यांची संख्या वाढत आहे, ज्यांना मूल नको असते. पण हा समतोल कुठेतरी साधता आला पाहिजे. यावर चर्चा झाली पाहिजे हे नक्की.
