अयोध्या राम मंदिरातील देणग्यांच्या चोरीमुळे हिंदू समाजाला दु:ख झाले आहे आणि मंदिराच्या ट्रस्टवरील लोकांच्या विश्वासालाही तडा गेला आहे. सध्या किती पैशांची चोरी झाली आणि हे किती काळापासून सुरू होते, हे सांगणे कठीण आहे, परंतु ही लाजिरवाणी गोष्ट आहे की, मंदिराच्या देखभालीसाठी जबाबदार असलेल्या लोकांनीच देणग्यांचा अपहार केला. या प्रकरणात आतापर्यंत आठ जणांना अटक करण्यात आली असून, विशेष तपास पथक (एसआयटी) त्यांची चौकशी करत आहे. प्रकरणाचे गांभीर्य आणि व्याप्ती लक्षात घेता, एसआयटीला मुदतवाढ देण्यात आली आहे. ते निर्धारित वेळेत आपला तपास पूर्ण करू शकतील की नाही, हे पाहणे बाकी आहे.
शतकानुशतकांच्या प्रतीक्षेनंतर आणि संघर्षानंतर राम मंदिर बांधले गेल्यापासून त्याच्या उद्घाटनापासून भारत आणि परदेशातून लोक अयोध्येला भेट देत आहेत आणि दर महिन्याला कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या येत आहेत. या देणगीचा वापर करण्याचा अधिकार ट्रस्टला आहे. सरकार देणग्यांच्या वापरात हस्तक्षेप करत नाही आणि करूही नये, परंतु ट्रस्ट त्याचा योग्य वापर करेल याची खात्री सरकारने केली पाहिजे.
ज्याप्रमाणे राम मंदिरासाठी ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली आहे, त्याचप्रमाणे इतर प्रमुख मंदिरांसाठीही ट्रस्टची स्थापना झाली आहे. भक्त काही मंदिरांना कोट्यवधी रुपयांची देणगी देतात. काही मंदिर विश्वस्त मंडळांमध्ये सरकारी अधिकाºयांचा समावेश असतो, तर काही पूर्णपणे सरकारी नियंत्रणाखाली असतात. अशा मंदिरांना मिळालेल्या देणग्यांचा वापर सरकार आपल्या सोयीनुसार करते.
मंदिरांना मिळणाºया देणग्या केवळ हिंदू धर्माच्या प्रसारासाठी आणि हिंदू समाजाच्या कल्याणासाठीच आहेत का, असा प्रश्न वारंवार उपस्थित केला गेला आहे. असे प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत, कारण अनेक मंदिरांमधील देणग्या हिंदू धर्माच्या कल्याणाव्यतिरिक्त इतर कारणांसाठी वापरल्या जात असल्याच्या बातम्या आल्या आहेत. सर्वसाधारणपणे, लहान मंदिरांमधील देणग्या केवळ पुजारी आणि सेवकांच्या देखभालीवर, तसेच मंदिराची देखभाल आणि उत्सव आयोजित करण्यावर खर्च केल्या जातात. यामुळे हिंदू धर्माच्या प्रसाराचा उद्देश साध्य होतो का? काही मोठ्या मंदिरांची विश्वस्त मंडळे शैक्षणिक संस्था, रुग्णालये आणि धर्मशाळा चालवतात, परंतु देशातील प्रमुख मंदिरांना दरवर्षी किती देणग्या मिळतात आणि त्या कोणत्या कारणांसाठी वापरल्या जातात, याबद्दल फार कमी लोकांकडे अचूक माहिती आहे.
याचे कारण असे आहे की, कोणत्या देणग्या वापरल्या जातील आणि कोणत्या नाही हे ठरवण्यासाठी कोणतीही निश्चित प्रणाली नाही. नि:संशयपणे, मंदिरांना मिळणाºया देणग्या हिंदू धर्माच्या प्रसारासाठी आणि कल्याणासाठी खर्च केल्या पाहिजेत, परंतु हिंदू धर्माचा प्रभावीपणे प्रसार कसा करायचा हे देखील स्पष्ट असले पाहिजे. केवळ संस्कृत शाळा किंवा गुरुकुल चालवून हिंदू धर्माच्या प्रसाराचा उद्देश साध्य होतो का?
हिंदू धर्माची भव्यता प्रदर्शित करून हिंदू धर्माच्या प्रसाराचा उद्देश साध्य होतो का? हिंदू धर्माचा प्रसार केवळ हिंदूंमध्येच व्हायला हवा का, हा देखील एक प्रश्न आहे. विरोधाभास म्हणजे, हिंदू धर्मगुरू आणि मंदिर विश्वस्त मंडळांचे व्यवस्थापन करणाºयांमध्ये या मुद्द्यावर एकमत नाही.
हिंदू धर्माचे वैशिष्ट्य हे आहे की, तो कोणत्याही एका धर्मग्रंथावर किंवा देवतेच्या तत्त्वज्ञानावर आधारित नाही. हिंदूंना आपल्या आवडीच्या कोणत्याही देवतेची पूजा करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. हिंदू अनुयायांच्या चालीरीती आणि परंपरांमध्येही विविधता आहे आणि ते आपल्या श्रद्धेनुसार त्यांचे पालन करण्यास स्वतंत्र आहेत. काही जण विधींवर भर देतात, तर काही जण ते आवश्यक मानत नाहीत. हिंदू धर्माची हीच वैशिष्ट्ये त्याला इतर धर्म आणि पंथांपेक्षा वेगळे ठरवतात, परंतु कदाचित यामुळेच हिंदू धर्माचा व्यापक प्रसार कसा करावा यासाठी कोणतीही चौकट विकसित झालेली नाही. याउलट, सनातन धर्माची एक शाखा मानल्या जाणाºया बौद्ध धर्माचा प्रसार पद्धतशीरपणे करण्यात आला. परिणामी, आज अनेक देशांमध्ये बौद्ध धर्माचे अनुयायी आहेत, परंतु कालांतराने बौद्ध धर्माला हिंदू धर्मापेक्षा वेगळा मानले जाऊ लागले आहे. जैन धर्म आणि शीख धर्म हे देखील सनातन धर्माच्या शाखा आहेत. प्रत्येक धर्म आपापल्या पद्धतीने आपल्या श्रद्धेचा प्रसार करतो, परंतु ख्रिस्ती आणि इस्लाम धर्माचा प्रसार करणारे अधिक संघटित आणि सुनियोजित आहेत हे काही गुपित नाही. त्यामुळे त्यांच्याशी संबंधित संघटनांवर अनेकदा धर्मांतराचा आरोप केला जातो.
मंदिरांसंबंधीची समस्या अशी आहे की, अनेक मोठ्या मंदिरांच्या कामकाजात सरकारी हस्तक्षेप असला तरी, इतर पंथांचे अनुयायी कोणत्याही सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय स्वत:च्या धार्मिक स्थळांचे व्यवस्थापन करतात. ही एक विसंगती आहे. हिंदू संघटनांनी मंदिरांचे व्यवस्थापन हिंदू समाजाकडे सोपवावे अशी सातत्याने मागणी केली आहे. तथापि, या मागणीवर जोर देतानाच, मंदिरांच्या प्रशासनासाठी एक ठोस आचारसंहिता स्थापित करणे देखील आवश्यक आहे.
मंदिरांना मिळालेल्या देणग्यांचा वापर कसा केला जाईल, हेदेखील निश्चित केले पाहिजे. देशातील अनेक मंदिरांना भरीव देणग्या मिळतात, पण त्या देणग्यांचा वापर कशासाठी केला जातो हे माहीत नसते, याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. अगदी ट्रस्टद्वारे चालवली जाणारी मंदिरेसुद्धा आपल्या सोयीनुसार देणग्यांचा वापर करतात. जेव्हा एखादा भक्त मंदिरात जातो, तेव्हा तो देणग्यांच्या मूळ हेतूचा विचार करत नाही.त्याचा वापर होईल का?
मंदिराचे पुजारी किंवा विश्वस्त देणग्यांचा वापर केवळ हिंदू धर्माच्या योग्य प्रसारासाठी आणि हिंदू समाजाच्या कल्याणासाठीच करतील, हे सुनिश्चित करण्यासाठी एक ठोस चौकट स्थापित करण्याची वेळ आली आहे. जोपर्यंत हे घडत नाही, तोपर्यंत देणग्यांच्या वापराबाबत प्रश्न उपस्थित होत राहतील. राम मंदिरातील देणग्यांच्या चोरीची सखोल चौकशी करणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच मंदिराच्या देणग्यांचा कोणत्याही प्रकारचा गैरवापर रोखणारी एक प्रणाली स्थापित करणेही आवश्यक आहे. ही प्रणाली स्थापित करण्यासाठी धार्मिक नेते आणि विश्व हिंदू परिषदेसारख्या संघटनांनी पुढे आले पाहिजे.
