मागच्या आठवड्यात गाझियाबादमधील तीन अल्पवयीन बहिणींनी त्यांच्या घराच्या नवव्या मजल्यावरून उडी मारून आत्महत्या केली. १२, १४ आणि १६ या वयोगटातील मुले स्वप्ने पाहत असतात आणि उदात्त ध्येयांसह त्यांची स्वप्ने साध्य करत असतात. तथापि, असे दिसते की सध्या हेच बालपण हिंसाचाराकडे वळत आहे. समाज आणि कुटुंबाचे वास्तविक जग मागे टाकत आहे आणि आभासी जगात, गेमिंगमध्ये आणि डिजिटल मीडियामध्ये गुंतले आहे. कोविड-१९ साथीच्या आजारापासून या तिघींनाही कोरियन प्रेमाचे खेळ, कोरियन नाटके, गाणी आणि चित्रपटांचे व्यसन लागले होते.
कोरियन संस्कृतीचा त्यांच्यावर इतका प्रभाव पडला की, त्यांनी त्या संस्कृतीला प्रतिबिंबित करण्यासाठी त्यांची नावे आणि जीवनशैली बदलली. टास्कआधारित डिजिटल गेमने प्रथम या मुलींना पुस्तकांपासून दूर केले आणि नंतर त्यांचे वास्तविक जग नष्ट केले. कोरियन गेमच्या त्यांच्या व्यसनामुळे त्यांना शाळेत जाणे बंद करावे लागले. तीन बहिणींपैकी एकीने डेथ कमांडरची भूमिका बजावली, इतर दोघींना कामे पूर्ण करण्यासाठी मार्गदर्शन केले. त्यांच्या सुसाईड नोटमधील शब्द, ‘मला माफ करा, बाबा, मी गेम सोडू शकत नाही,’ असे सूचित करतात की, ही किशोरवयीन मुले टास्कआधारित डिजिटल गेमचा समावेश असलेल्या पूर्वनियोजित योजनेचे बळी होती.
गाझियाबादमधील ही घटना अशा सर्वांसाठी एक इशारा आहे, ज्यांना आपल्या मुलांना बंद खोलीत मोबाइल फोन वापरताना सुरक्षित राहण्याचा विश्वास आहे. या घटनेपासून, अनेक पालक त्यांच्या मुलांना मानसोपचारतज्ज्ञांकडे घेऊन जात आहेत. सायबर सुरक्षा तज्ज्ञांनी असे नमूद केले आहे की टास्कआधारित गेमद्वारे अल्पवयीन मुलांना डिजिटल सामग्री हुशारीने वितरित केली जाते. सर्वेक्षणातून असे दिसून आले आहे की, बिटकॉइन चलनाच्या आमिषाने कोरियन, चिनी आणि जपानी सामग्री देखील किशोरवयीन मुलांना पद्धतशीरपणे वितरित केली जात आहे. अलीकडेच संसदेत सादर केलेल्या आर्थिक सर्वेक्षणात असे म्हटले आहे की, मुले आणि किशोरवयीन मुलांचे इंटरनेट मीडिया आणि इतर आॅनलाइन प्लॅटफॉर्मवरील वाढते अवलंबित्व त्यांच्या शिक्षणावर, मानसिक आरोग्यावर आणि सामाजिक जीवनावर प्रतिकूल परिणाम करत आहे.
यावर उपाय म्हणून, वय पडताळणीसाठी आॅनलाइन कंपन्यांना जबाबदार धरण्याची आणि मुलांसाठी सोपी आणि सुरक्षित डिजिटल साधने प्रोत्साहन देण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. आॅस्ट्रेलिया आणि फिनलंडमध्ये १५ वर्षांखालील मुलांसाठी इंटरनेट मीडिया प्रवेश प्रतिबंधित करण्यासाठी कायदे अस्तित्वात आहेत. फ्रेंच राष्ट्रीय असेंब्लीने आधीच असा कायदा आणण्यास सहमती दर्शविली आहे. ब्रिटन, डेन्मार्क आणि ग्रीस देखील यासंबंधी कायदे करण्याची तयारी करत आहेत. भारतात एक अब्जाहून अधिक इंटरनेट वापरकर्ते आहेत. यापैकी ५० कोटींहून अधिक यूट्युब वापरकर्ते आहेत, ४० कोटींहून अधिक फेसबुक वापरकर्ते आहेत आणि ४८ कोटींहून अधिक इन्स्टाग्राम वापरकर्ते आहेत. या इंटरनेट मीडिया प्लॅटफॉर्मवरील ७५ टक्क्यांहून अधिक युजर्स अल्पवयीन आहेत. यामुळे झोपेचा अभाव, एकाग्रता कमी असणे, चिंता, नैराश्य, आत्मविश्वास कमी असणे आणि सायबरबुलिंग होत आहे. मुलांच्या शैक्षणिक कामगिरीवरही सतत परिणाम होत आहे.
विभाजीत कुटुंबाच्या या युगात, बालपण सर्वात जास्त प्रभावित झाले आहे. आजी-आजोबांच्या मार्गदर्शनाखाली कथा ऐकण्यात घालवलेले बालपण आता संगणक, इंटरनेट, टेलिव्हिजन, व्हिडीओ आणि मोबाइल गेम्ससारख्या संप्रेषण माध्यमांच्या यांत्रिक जगात विकसित होत आहे. मुलांच्या या मानसिक-शारीरिक विकासापासून भौतिक समाज अनुपस्थित आहे. आर्थिक दबावांना तोंड देत, पालकांना त्यांच्या मुलांना त्यांच्या जीवन मार्गावर मार्गदर्शन करण्यासाठी वेळ मिळत नाही.
मुलांना त्यांच्यासमोर बसवून संस्कृती आणि सांस्कृतिक मूल्ये शिकवणारी कुटुंबे आणि शाळा देखील त्यांच्यापासून दूर जात आहेत. मुलांचे बालपण मनोरंजनाच्या भौतिक जगापासून वेगळे केले जात आहे आणि ते मास मीडियाच्या जगात मर्यादित केले जात आहे, जिथे त्यांचे आवडते कार्यक्रम हे निवडीचे एक पूर्ण, यांत्रिक जग आहे. ही सर्व माध्यमे त्यांचे जीवन रोमांचक बनवत आहेत, तर मुलांचा विवेक हिरावून घेत आहेत आणि त्यांची जाणीव दाबून टाकत आहेत. त्याच वेळी, कार्यआधारित थरार कधी कधी त्यांना आत्महत्येकडे घेऊन जातात.
एकविसाव्या शतकात, परस्परसंवाद, व्यक्तिमत्त्व, प्रेम, बंधुता, मानवता, सहानुभूती आणि मानवी करुणा यासारख्या मूल्यांचा अभाव आहे. याचा मुलांच्या बालपणावर सर्वात जास्त परिणाम होत आहे. मास मीडियाने या मुलांना ग्राहक बनवले आहे. परिणामी, मुले या बाजारपेठेतील गळेकापू स्पर्धेचा भाग बनत आहेत. मुलांच्या या पिढीला यश मिळवण्याची तीव्र इच्छा आहे, परंतु अपयशाला तोंड देताना त्यांच्यात संयम आणि संयमाचा पूर्णपणे अभाव आहे. डिजिटल मीडियाने त्यांच्या संज्ञानात्मक क्षमतांना शून्य केले आहे. मुलांच्या आयुष्यातील हा नवीन आयाम गंभीर चिंतेचा विषय आहे. एकाकीपणा, ताण, नैराश्य आणि निराशेशी संबंधित आव्हानांना तोंड देण्यासाठी या उत्साहासोबत स्क्रीन टाइम कमी करणे आवश्यक आहे. आता त्यांना त्यांच्या सर्जनशील क्रियाकलापांमध्ये वळवले पाहिजे.
