बांगलादेशची सार्वत्रिक निवडणूक त्याच्या राजकीय इतिहासातील सर्वात निर्णायक वळणांपैकी एक मानली जाते आहे. जुलै २०२४ च्या विद्यार्थी चळवळीनंतर ही पहिली सार्वत्रिक निवडणूक होती, ज्याने तत्कालीन पंतप्रधान शेख हसीना यांना पद सोडण्यास भाग पाडले आणि त्यांच्या पक्षाचे, अवामी लीगचे दीर्घकाळचे वर्चस्व संपवले. या निवडणुकीने बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टीला स्पष्ट बहुमत दिले.
पक्षाचे अध्यक्ष तारिक रहमान पंतप्रधान होण्याची शक्यता असल्याने, बांगलादेश एका नवीन राजकीय युगात प्रवेश करत आहे, जो पिढ्यान् पिढ्या बदल, वैचारिक पुनर्संतुलन आणि प्रादेशिक राजनैतिक गतिमानतेमुळे प्रभावित आहे. ही निवडणूक केवळ नोबेल पारितोषिक विजेते मुहम्मद युनूस यांच्या नेतृत्वाखालील अंतरिम सरकारची जागा घेण्याची प्रक्रिया नव्हती. २०२४ मध्ये देशाला हादरवून टाकणाºया गंभीर राजकीय संकटानंतर बांगलादेशाचा मार्ग आखण्याचा हा एक प्रयत्न होता.
जुलै २०२४ मधील आंदोलन सुरुवातीला सरकारी नोकºयांमधील आरक्षण धोरणाच्या निषेधार्थ सुरू झाले होते, परंतु लवकरच ते व्यापक असंतोषात रूपांतरित झाले. शेकडो लोकांच्या मृत्यूमुळे सरकारची वैधता गंभीरपणे कमी झाली आणि शेवटी सरकार बदलण्याचा मार्ग मोकळा झाला. अंतरिम सरकारने लोकशाही पुनर्संचयित करण्याचे आणि संस्थात्मक सुधारणांचे आश्वासन दिले आणि यासंदर्भात, १३व्या संसदीय निवडणुका आणि घटनात्मक सुधारणांवर जनमत चाचणी घेण्यात आली. हा निकाल केवळ सत्ता बदलाचेच नाही तर राजकीय रचनेत व्यापक बदलाची साक्ष देतो.
या निवडणुकीचे सर्वात लक्षणीय वैशिष्ट्य म्हणजे अवामी लीगची अनुपस्थिती. निषेधादरम्यान झालेल्या कथित गुन्ह्यांच्या आधारे त्यांना निवडणूक लढवण्यास बंदी घालण्यात आली. तथापि, त्यांच्या अनुपस्थितीमुळे दशकांपासून चालणारी द्विपक्षीय स्पर्धा संपुष्टात आली आणि निवडणुकीच्या निष्पक्षतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. १९९०पासून, बांगलादेशी राजकारण अवामी लीग आणि बीएनपीभोवती फिरत आहे. बीएनपीचा विजय पक्षासाठी पुनरुज्जीवन आणि परीक्षा दोन्ही दर्शवितो. वर्षानुवर्षे विरोधात राहिल्यानंतर आणि अंतर्गत आव्हानांना तोंड दिल्यानंतर, पक्ष नव्या ऊर्जेने परतला आहे.
तारिक रहमान यांचे नेतृत्व एका पिढीतील बदलाचे प्रतीक आहे. हे संक्रमण केवळ अंतरिम प्रशासनाकडून सत्ता हस्तांतरणाचे समर्थन करत नाही तर त्यांच्या आई आणि माजी पंतप्रधान खालिदा झिया आणि शेख हसीना यांच्या काळाच्या पलीकडे देखील एक पाऊल आहे. बांगलादेशात घराणेशाहीचे राजकारण प्रभावशाली राहिले असले तरी, रहमान यांनी त्यांच्या निवडणूक प्रचारात तुलनेने संयमी आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन स्वीकारला. त्यांनी कायदा आणि सुव्यवस्था, आर्थिक सुधारणा आणि तरुणांसाठी रोजगार यावर भर दिला. भारताप्रति त्यांचा दृष्टिकोन सौम्य होता, जो भविष्यातील राजनैतिक शक्यता दर्शवितो.
त्यांच्या आईच्या निधनामुळे त्यांचा विजयोत्सव पुढे ढकलण्याचा त्यांचा निर्णय राजकीय परिपक्वतेचा संदेश देतो. निवडणुकीतील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे जमात-ए-इस्लामीचा उदय. तो मुख्य विरोधी पक्ष म्हणून उदयास आला आहे. त्याच्या कामगिरीवरून असे दिसून येते की, बांगलादेशी राजकारणात राजकीय इस्लामचे अजूनही लक्षणीय अस्तित्व आहे. जरी ते सत्तेत आले नसले तरी, त्याच्या जागांमध्ये वाढ लक्षणीय आहे. त्याचा उदय देशातील धर्मनिरपेक्ष घटकांमध्ये आणि शेजारील देशांमध्ये चिंतेचे कारण असेल.
२०२४ च्या चळवळीतून उदयास आलेला विद्यार्थी पक्ष, नॅशनल सिटीझन्स पार्टी अपेक्षित यश मिळवू शकला नाही. क्रांतिकारी ऊर्जेचे संघटित राजकीय सत्तेत रूपांतर करणे सोपे नाही आणि त्याचेही असेच झाले. जमात-ए-इस्लामीशी असलेल्या त्याच्या युतीमुळे त्याच्या समर्थकांमध्ये गोंधळ निर्माण झाला. हा अनुभव दर्शवितो की, जनआंदोलनांमधून उदयास येणाºया शक्तींना संस्थात्मक राजकारणात टिकून राहण्यासाठी मजबूत संघटना आणि संसाधनांची आवश्यकता असते.
या निवडणुकीने सामाजिक आव्हाने देखील अधोरेखित केली. महिलांचा राजकीय सहभाग मर्यादित राहिला, तर २०२४ च्या चळवळीत त्यांची भूमिका महत्त्वपूर्ण होती. नवीन सरकारला आर्थिक आघाडीवर गंभीर आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. बांगलादेशची अर्थव्यवस्था निर्यातीवर, विशेषत: वस्त्रोद्योगावर अवलंबून आहे. राजकीय अस्थिरतेमुळे गुंतवणूकदारांच्या विश्वासावर परिणाम झाला आहे. जुलैच्या राष्ट्रीय सनदेअंतर्गत प्रस्तावित घटनात्मक सुधारणा कार्यकारी मंडळाची शक्ती मर्यादित असेल की नाही हे ठरवतील का?
भारतासाठी, बांगलादेश हा केवळ शेजारी नाही तर एक धोरणात्मक भागीदार आहे. जवळजवळ ४,००० किलोमीटरची सामायिक सीमा, ईशान्य भारताशी कनेक्टिव्हिटी आणि सुरक्षा सहकार्य यासारखे मुद्दे दोन्ही देशांना जोडतात. तारिक रहमान यांचे अभिनंदन करून, पंतप्रधान मोदी यांनी संकेत दिले आहेत की, भारत व्यावहारिक दृष्टिकोन स्वीकारेल. तथापि, शेख हसीना यांची भारतात उपस्थिती राजनैतिक गुंतागुंत निर्माण करू शकते. चीन देखील त्याच्या गुंतवणूक आणि धोरणात्मक हितसंबंधांमुळे या विकासावर लक्ष ठेवेल. पाकिस्तानशी अलीकडच्या काळात झालेल्या संबंधांमुळे प्रादेशिक समीकरणात एक नवीन घटक देखील जोडला गेला आहे, जरी ऐतिहासिक संदर्भ गंभीर धोरणात्मक बदलाची शक्यता मर्यादित करतात.
निवडणुकीच्या निकालांवरून असेही दिसून येते की, बांगलादेश वैचारिक ध्रुवीकरणाला कंटाळला आहे. स्थिरता आणि आर्थिक प्रगती शोधत आहे. राजकीय इस्लामची उपस्थिती वाढली आहे, परंतु त्याने मुख्य प्रवाहातील सत्तेची जागा घेतलेली नाही. लोकशाही बदलाला चालना देण्यासाठी बीएनपीला आपला जनादेश वापरण्याची संधी आहे. संस्थांना बळकटी द्या आणि सर्वसमावेशक प्रशासन प्रदान करा. जर सत्तेचा वापर बदलासाठी करण्याऐवजी सुधारणांसाठी केला गेला तर बांगलादेश अधिक संतुलित आणि स्थिर भविष्याकडे वाटचाल करू शकेल. बांगलादेशच्या लोकांनी अशांतता नव्हे तर बदल निवडला आहे. या राजकीय संक्रमणाचे यश नवीन सरकार लोकशाही प्रतिष्ठा, आर्थिक समृद्धी आणि सामाजिक सुसंवाद किती प्रमाणात सुनिश्चित करते यावर अवलंबून असेल.
