भारतीय अर्थव्यवस्था सध्या अशा वळणावर उभी आहे, जिथे आव्हाने आणि संधी दोन्ही आहेत. किरकोळ महागाई रिझर्व्ह बँकेच्या लक्ष्यापेक्षा कमी असली तरी, घाऊक महागाईत मोठी वाढ नोंदवली गेली आहे. अलीकडील भू-राजकीय तणाव कमी झाल्यामुळे रुपया पुन्हा मजबूत झाला आहे, देशाचा परकीय चलन साठा भक्कम आहे आणि भारत ही सर्वात वेगाने वाढणारी प्रमुख अर्थव्यवस्था आहे. हे चित्र आश्वासक आहे, परंतु त्यात काही धोक्याचे इशारेही दडलेले आहेत, ज्याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. सर्वात महत्त्वाचा निर्देशक म्हणजे घाऊक आणि किरकोळ महागाईमधील वाढती तफावत. अलीकडे घाऊक महागाईत मोठी वाढ झाली आहे, तर किरकोळ महागाई तुलनेने नियंत्रणात राहिली आहे. ही परिस्थिती फार काळ टिकत नाही. वाढत्या उत्पादन खर्चाचा बोजा अखेरीस ग्राहकांवर पडतो. त्यामुळे आज उद्योग आणि उत्पादकांवर जो दबाव जाणवत आहे, त्याचा परिणाम भविष्यात सामान्य ग्राहकांच्या खिशावरही होऊ शकतो.
घाऊक महागाई प्रामुख्याने उत्पादकांना येणाºया खर्चाचे प्रतिबिंब असते. जेव्हा ऊर्जा, वाहतूक, आयात केलेला कच्चा माल आणि उत्पादन खर्च वाढतो, तेव्हा कंपन्या सुरुवातीला आपला नफा कमी करून काही प्रमाणात हा भार स्वत: उचलतात. तथापि, जर खर्चाचा दबाव कायम राहिला, तर अखेरीस त्यांना किमती वाढवण्यास भाग पडते. घाऊक महागाईतील अलीकडील वाढीला केवळ एक तात्पुरती घटना म्हणून सोडून देणे अन्यायकारक ठरेल. या वाढीमागील एक प्रमुख कारण म्हणजे ऊर्जेचा खर्च. जागतिक तेल बाजारातील अस्थिरतेचा आपल्या अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होतो. इंधन आणि विजेच्या वाढलेल्या किमतींमुळे उत्पादन खर्च वाढला आहे. सकारात्मक बाजू म्हणजे, पश्चिम आशियातील तणाव कमी झाल्यामुळे जागतिक तेलाच्या किमती नरम झाल्या आहेत. भारतासारख्या तेल-आयात करणाºया देशासाठी ही एक दिलासादायक आणि महत्त्वपूर्ण धोरणात्मक संधी आहे.
तेलाच्या कमी किमती अनेकदा अतिरिक्त खर्च करण्याची संधी म्हणून पाहिल्या जातात, परंतु हा दृष्टिकोन दूरदृष्टीचा नाही. बाजारातील चढ-उतार कायमस्वरूपी नसतात. अनुकूल परिस्थितीचा उपयोग आर्थिक पाया मजबूत करण्यासाठी करणे शहाणपणाचे आहे. तेलाच्या कमी झालेल्या किमतींचा फायदा सर्वप्रथम परकीय चलन क्षेत्राला बळकट करण्यासाठी घेतला पाहिजे. जेव्हा तेलाच्या आयातीवरील खर्च कमी होतो, तेव्हा चालू खात्यातील शिल्लक सुधारते. या संधीचा उपयोग परकीय चलन साठा आणखी मजबूत करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मजबूत साठा हा केवळ आर्थिक सामर्थ्याचे प्रतीक नसून, तो भविष्यातील जागतिक धक्क्यांपासून संरक्षणही देतो.
दुसरे म्हणजे, ऊर्जा स्वयंपूर्णतेच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करण्याची हीच योग्य वेळ आहे. गेल्या दशकात भारताने नवीकरणीय ऊर्जा, इलेक्ट्रिक वाहने आणि देशांतर्गत उत्पादनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी अनेक मोठी पावले उचलली आहेत. सौर ऊर्जा, हरित हायड्रोजन आणि इलेक्ट्रिक वाहनांमधील प्रत्येक नवीन प्रगतीमुळे भारताचे आयात केलेल्या ऊर्जेवरील अवलंबित्व कमी होईल. ही पर्यावरण संरक्षण आणि आर्थिक सुरक्षा या दोन्हीची बाब आहे. तिसरे म्हणजे, ऊर्जेचा कमी झालेला खर्च भारताच्या निर्यात क्षेत्रासाठीही संधी घेऊन येतो. वाहतूक खर्च कमी केल्याने भारतीय उत्पादने जागतिक बाजारपेठेत अधिक स्पर्धात्मक बनू शकतात. निर्यात वाढवणे आणि जागतिक बाजारपेठेतील आपला हिस्सा शाश्वतपणे मजबूत करणे हे ध्येय असले पाहिजे.
ऊर्जा-केंद्रित उत्पादन क्षेत्रांमध्ये गुंतवणूक आकर्षित करण्यासाठीही ही एक अनुकूल वेळ आहे. सुधारित पायाभूत सुविधा, मोठी देशांतर्गत बाजारपेठ, उत्पादनावर आधारित प्रोत्साहन योजना आणि तुलनेने कमी ऊर्जा खर्च यांमुळे भारत जागतिक गुंतवणूकदारांसाठी एक आकर्षक पर्याय ठरतो. धोरणात्मक स्थिरता आणि सुधारणांची गती कायम राखल्यास, भारत जागतिक पुरवठा साखळीतील आपली भूमिका आणखी मजबूत करू शकतो. तथापि, वित्तीय शिस्त राखल्यासच या संधींचा पुरेपूर फायदा घेता येईल. जेव्हा तेलाच्या किमती घसरतात, तेव्हा सरकारांवर अतिरिक्त खर्च वाढवण्याचा दबाव येतो. तथापि, या बचतीचा उपयोग भांडवली गुंतवणुकीला चालना देण्यासाठी, वित्तीय तूट कमी करण्यासाठी आणि सामरिक राखीव निधी उभारण्यासाठी करणे, हे दीर्घकालीन आर्थिक हिताचे आहे. अलीकडच्या वर्षांत भारताने वित्तीय विश्वासार्हतेला एक प्रमुख सामर्थ्य बनवले आहे. यामुळे गुंतवणूकदारांचा आत्मविश्वास वाढला आहे, कर्जाचा खर्च कमी झाला आहे आणि रुपया स्थिर झाला आहे. हे यश टिकवून ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
आपली अर्थव्यवस्था अजूनही मान्सूनसारख्या घटकांमुळे असुरक्षित आहे. कमी पावसामुळे अन्नधान्याची महागाई वाढू शकते. त्यामुळे अन्नसाठा आणि पुरवठा साखळी कायम राखणे आवश्यक आहे. खरे आर्थिक नेतृत्व म्हणजे संकटानंतर प्रतिक्रिया देणे नव्हे, तर संकट येण्यापूर्वीच तयारी करणे होय. तेलाच्या किमती पुन्हा वाढू शकतात, जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत होऊ शकते आणि भांडवली प्रवाह अधिक अस्थिर होऊ शकतात. महान राष्ट्रे केवळ संकटांना तोंड देऊन नव्हे, तर संधींचा सुज्ञपणे फायदा घेऊन भरभराट करतात. भारतासमोर आज अशीच एक संधी आहे.
