सध्या भारतीय लोकशाही एका गहन सामाजिक आणि राजकीय स्थित्यंतरातून जात आहे. हा बदल केवळ संसद किंवा निवडणुकीच्या निकालांपुरता मर्यादित नाही, तर तो समाजाची मानसिक रचना, संवादाचे स्वरूप आणि जनमत निर्मितीच्या प्रक्रियेपर्यंत पसरला आहे. आज, राजकीय चर्चेचा मोठा भाग इंटरनेट माध्यमांवर आकार घेत आहे. इन्स्टाग्राम रील्स, यूट्युब शॉर्ट्स, एक्स-पोस्ट्स आणि व्हायरल मीम्सच्या माध्यमातून आता पारंपरिक माध्यमांच्या पलीकडे जाऊन जनमत घडवले जात आहे. या पार्श्वभूमीवर, ‘कॉकरोच जनता पक्षा’ची अचानक आलेली लोकप्रियता केवळ एक डिजिटल ट्रेंड म्हणून नाकारता येणार नाही. ही वाढत्या प्रमाणात उपेक्षित वाटणाºया अस्वस्थ तरुण भारताची अभिव्यक्ती आहे. पण भविष्यात राजकीय पक्षांना सोशल मीडिया आणि मीडियाशी लढावे लागणार आहे हे सांगणारा हा संदेश आहे. आता इथून पुढचा संघर्ष हा दोन पक्षांमधील नसेल तर प्रत्येक पक्ष विरुद्ध सोशल आणि प्रस्थापित मीडिया हा असेल.
समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, जेव्हा समाजाच्या प्रमुख संस्था राजकारण, प्रशासन, शिक्षण आणि प्रसारमाध्यमे जनभावनेपासून दूर जाऊ लागतात, तेव्हा नवीन प्रतीके आणि नवीन राजकीय भाषा उदयास येतात. ही प्रतीके अनेकदा उपहासासारखी दिसतात, परंतु त्यांच्यामागे खोलवर दडलेली सामाजिक वेदना आणि असंतोष असतो. ‘कॉकरोच जनता पक्ष’ हा या डिजिटल युगातील असाच एक प्रतिकात्मक प्रतिकार आहे. झुरळ हा एक असा जीव आहे, जो अत्यंत कठीण परिस्थितीतही टिकून राहतो.
हे प्रतीक आजच्या तरुणांना आकर्षित करते, जे बेरोजगारी, स्पर्धा परीक्षांची अनिश्चितता, आर्थिक असुरक्षितता आणि सामाजिक दबाव यांसारख्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी संघर्ष करत आहेत. आज भारताची लोकसंख्या जगातील सर्वात तरुण लोकसंख्येपैकी एक आहे. विविध अभ्यासांनुसार, देशाच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे ६५ टक्के लोक ३५ वर्षांखालील आहेत. दुसरीकडे, सुशिक्षित बेरोजगारी हे एक गंभीर आव्हान आहे. आकडेवारी सातत्याने हेच दर्शवते की, तरुणांमधील बेरोजगारीचा दर सरासरीपेक्षा जास्त आहे. लाखो तरुण अनेक वर्षे स्पर्धा परीक्षांची तयारी करतात, परंतु भरती प्रक्रिया एकतर लांबणीवर पडते किंवा वादात सापडते. या परिस्थितीमुळे केवळ आर्थिकच नव्हे, तर तीव्र सामाजिक असंतोषही निर्माण होत आहे.
आजच्या तरुणांना केवळ रोजगार नको आहे; त्यांना सन्मानजनक सहभाग हवा आहे. लोकशाहीत आपला आवाज ऐकला जात आहे, असे त्यांना वाटायला हवे. तथापि, जेव्हा त्यांना व्यासपीठांवर केवळ औपचारिक आश्वासने आणि इंटरनेट माध्यमांवर प्रचारकी थाटामाटाचा सामना करावा लागतो, तेव्हा ते अभिव्यक्तीची नवीन साधने शोधू लागतात. सध्याच्या निवडणुकीच्या परिस्थितीत हा कल अधिकच ठळकपणे दिसून आला आहे. निवडणुका आता केवळ मतदान केंद्रांपुरत्या मर्यादित राहिलेल्या नाहीत, तर त्या मोबाइल स्क्रीनवरही लढल्या जात आहेत. राजकीय पक्षांच्या डिजिटल मोहिमा, आयटी सेल आणि इंटरनेट मीडिया रणनीती जनमत घडवण्यात निर्णायक भूमिका बजावत आहेत, परंतु या डिजिटल राजकारणाच्या दरम्यान एक महत्त्वाचा प्रश्न अनुत्तरित राहतो : आपण तरुण भारताच्या मूळ चिंता खºया अर्थाने समजून घेत आहोत का? आजचा तरुण पूर्वीप्रमाणे पारंपरिक राजकीय निष्ठांनी बांधलेला नाही. तो प्रश्न विचारतो, तुलना करतो, तथ्यांची पडताळणी करतो आणि तत्काळ प्रतिसाद देतो. इंटरनेट माध्यमांनी त्याला अभिव्यक्तीचे अभूतपूर्व सामर्थ्य दिले आहे. हे लोकशाहीच्या विस्ताराचे लक्षण आणि एक नवीन आव्हान, दोन्ही आहे.
इंटरनेट माध्यमांची सर्वात मोठी उपलब्धी ही आहे की, त्यांनी लोकशाहीला अधिक सहभागी बनवले आहे. लहान शहरे आणि दुर्गम भागांतील तरुण आता राष्ट्रीय चर्चेचा भाग बनत आहेत. जे आवाज पूर्वी ऐकले जात नव्हते, ते आता थेट लाखो लोकांपर्यंत पोहोचत आहेत. भ्रष्टाचार, प्रशासकीय अपयश आणि सामाजिक अन्यायावर तत्काळ प्रतिसाद देणे शक्य झाले आहे. हे लोकशाहीच्या बळकटीकरणाचे लक्षण आहे, परंतु त्याची दुसरी बाजूही गंभीर आहे. इंटरनेट माध्यमांनी राजकारणाला अधिकाधिक तत्काळ आणि भावनिक बनवले आहे.
आता, विचारांच्या आशयाच्या खोलीपेक्षा त्यांच्या व्हायरल होण्याची क्षमता अधिक महत्त्वाची झाली आहे. धोरणात्मक चर्चा अनेकदा मागे पडतात आणि प्रतीकात्मक राजकारण पुढे येते. या अल्गोरिदम-चालित प्रणालीमध्ये केवळ उत्साह निर्माण करणारी सामग्रीच अधिक व्यापकपणे पसरते. यामुळे सामाजिक ध्रुवीकरण आणि वैचारिक संघर्ष वाढतो. सर्वात मोठी चिंता ही आहे की, तरुणांच्या खºया समस्या डिजिटल मनोरंजनात रूपांतरित होऊ शकतात. बेरोजगारी, शिक्षणाचा दर्जा, संधींची असमानता आणि भविष्याबद्दलची अनिश्चितता यांसारखे गंभीर मुद्दे अनेकदा मीम संस्कृतीपुरते मर्यादित राहतात. लोकशाहीसाठी हे दीर्घकालीन आरोग्यदायी लक्षण नाही. जेव्हा संवाद कमकुवत असतो, तेव्हा प्रतिकार अनपेक्षित रूप धारण करतो. इंटरनेट माध्यमांच्या युगात हा कल अधिक तीव्र झाला आहे, जिथे प्रतिसाद तत्काळ मिळतो, पण उपाय मिळत नाहीत. राजकीय पक्षांनी आत्मपरीक्षण करण्याची हीच वेळ आहे. जर तरुण व्यंगात्मक चिन्हे आणि डिजिटल चळवळींच्या माध्यमातून आपली राजकीय अभिव्यक्ती शोधत असतील, तर हे एक लक्षण आहे की, मुख्य प्रवाहातील राजकारणाने त्यांचा विश्वास पूर्णपणे जिंकलेला नाही. केवळ प्रचार आणि घोषणाबाजीने ही दरी भरून निघणार नाही. हे साध्य करण्यासाठी, रोजगार, शिक्षण, पारदर्शकता आणि खरा सहभाग यांना केंद्रस्थानी आणले पाहिजे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा