वैद्यकीय प्रवेश परीक्षा नीट यूजी-२०२६ सध्या चर्चेत आहे. ३ मे रोजी झालेली ही परीक्षा पेपरफुटीनंतर रद्द करण्यात आली होती, त्यानंतर परीक्षेसाठी नवीन तारखा जाहीर करण्यात आल्या. २१ जून रोजी फेरपरीक्षा पार पडली. नव्याने स्थापन झालेला कॉक्रोच जनता पक्ष (सीजेपी) नीट पेपरफुटीप्रकरणी केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी करत आहे. अखेर, हा परीक्षेच्या पावित्र्याचा तसेच लाखो विद्यार्थ्यांच्या भविष्याचा प्रश्न आहे.
पण या घटनेला दोन बाजू आहेत. एक म्हणजे पेपरफुटी करणारे आणि दुसरे म्हणजे पेपर खरेदी करणारे. देशात पेपरफुटी करणारे आणि विकणाºयांचे एक जाळे अस्तित्वात आहे. या जाळ्याचा किंवा रॅकेटचा उद्देश परीक्षांच्या पावित्र्याशी तडजोड करून प्रचंड नफा कमावणे हा आहे. स्वतंत्र भारताचा इतिहास पाहिल्यास लहान-मोठ्या हजारो परीक्षांचे पेपर फुटले आहेत. या जाळ्याची पोहोच इतकी उंच आणि अशा स्तरावर आहे की, खरे गुन्हेगार कायद्याच्या तावडीतून निसटतात. त्याच वेळी पेपरफुटी करणाºया आणि विकणाºयांवर कधीही कोणतीही कठोर कारवाई झाली नाही, ज्यामुळे इतरांसाठी एक उदाहरण निर्माण झाले आहे. काही दिवसांच्या गदारोळ आणि वक्तयानंतर, परिस्थिती पुन्हा आपल्या जुन्या मार्गावर परत येते.
नीट प्रकरणाचा तपास करणाºया सीबीआयने आतापर्यंत १३ प्रमुख सूत्रधार आणि दलालांना अटक केली आहे. अटक केलेल्या आरोपींमध्ये कोचिंग संस्थांमधील शिक्षक, प्राध्यापक आणि डॉक्टरांचा समावेश आहे. राष्ट्रीय चाचणी संस्था (एनटीए) ही नीटसह देशातील अनेक प्रतिष्ठित परीक्षा आयोजित करण्यासाठी जबाबदार आहे. पेपरफुटी प्रकरणात सरकारने एनटीएचे महासंचालक सुबोध कुमार यांना त्यांच्या पदावरून हटवले आहे.
आता या प्रकरणाची दुसरी बाजू म्हणजे पेपर खरेदी करणाºया खरेदीदारांची. या पैलूवर क्वचितच चर्चा होते. आपल्या समाजात पेपर खरेदीदारांचा एक गट नेहमीच अस्तित्वात आहे, जो प्रवेशासाठी किंवा नोकरीसाठी पेपर खरेदी करण्यापासून ते कोणत्याही मार्गाने विविध बेकायदेशीर कामांमध्ये गुंतलेला असतो. समाजात असेही लोक आहेत जे कष्टापेक्षा फसवणुकीने यश मिळवण्यास प्राधान्य देतात, त्यामुळे हे लोक लाखो रुपयांना पेपर खरेदी करू शकतात. भ्रष्टाचार आधीच व्यवस्थेत खोलवर रुजलेला आहे. अशा परिस्थितीत प्रचंड नफ्याच्या आमिषाने प्रश्नपत्रिका फोडणारे शिक्षेची किंवा दंडाची पर्वा न करता परीक्षेच्या पावित्र्याशी तडजोड करण्याचे धाडस करतात.
जेव्हा प्रश्नपत्रिका फुटते, तेव्हा उमेदवार, पालक, समाजसेवक, राजकीय पक्षांचे नेते आणि कार्यकर्ते सरकार, प्रशासन आणि परीक्षा घेणाºया संस्थेविरुद्ध निषेध, निदर्शने आणि आंदोलने करतात. सोशल मीडियावर लांबलचक पोस्ट्स लिहिल्या जातात. हा राग आणि संताप रास्त आहे. वास्तविक पाहता, कोणत्याही परीक्षेची अखंडता राखणे ही संबंधित विभाग, संस्था किंवा सरकारची जबाबदारी आहे. कोणत्याही स्तरावरील कोणत्याही चुकीमुळे लाखो उमेदवार आणि त्यांच्या कुटुंबांवर परिणाम होतो. तरीही जे सरकार आणि व्यवस्थेविरुद्ध निषेध, निदर्शने आणि संताप व्यक्त करतात, ते प्रश्नपत्रिका विकत घेणाºयांविरुद्ध कधीही निषेध किंवा आंदोलन करत नाहीत. तत्त्वत: प्रश्नपत्रिका विकत घेणारे तितकेच दोषी आहेत, जितके त्या विकणारे. गैरमार्गाने परीक्षा उत्तीर्ण होऊ पाहणारे काही भ्रष्ट उमेदवार आणि पालक मेहनती उमेदवारांची स्वप्ने उद्ध्वस्त करतात. अशा परिस्थितीत निषेध आणि निदर्शनांसोबतच प्रश्नपत्रिका विकत घेणाºयांवर कठोर कायदेशीर कारवाईदेखील केली पाहिजे. जेव्हा समाजात नैतिकतेची पातळी उच्च असते, तेव्हा दुष्कृत्ये करणाºयांना परावृत्त केले जाते. तथापि, जेव्हा समाज स्वत:च अनैतिक कृत्यांमध्ये सामील असतो, तेव्हा अगदी कठोर कायदे आणि निर्दोष प्रणालीदेखील अयशस्वी होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. नीट यूजी प्रकरणात काही भ्रष्ट व्यक्तींनी लाखो रुपये देऊन पेपर विकत घेतला. तथापि, या पेपरफुटीचा परिणाम २२ लाख उमेदवारांवर झाला. याचा अर्थ असा की, समाजातील काही भ्रष्ट माशांची किंमत संपूर्ण माशांच्या समूहाला मोजावी लागली. अशा परिस्थितीत, या काही भ्रष्ट माशांना विरोध करणे आवश्यक आहे. त्यांच्यावर कारवाई, त्यांच्या विरोधात आंदोलने करणारी झुरळे निर्माण झाली पाहिजेत. किंबहुना झुरळांनी अशा बाबतीत लक्ष दिले असते तर त्यांना जनमान्यता लाभली असती.
नीट पेपरफुटी प्रकरणात सतत नवनवीन घडामोडी समोर येत आहेत. देशभरातील सात राज्यांमध्ये फुटलेला हा पेपर, जयपूरच्या जामवारामगड येथील मंगिलाल आणि दिनेश यांनी २६ एप्रिल रोजी ३० लाख रुपयांना विकत घेतला होता. या दोन भावांनी तो पेपर सीकरमध्ये तयारी करत असलेल्या त्यांच्या मुलाला दिला. त्यानंतर हे दोन भाऊ सीकरला गेले आणि २९ एप्रिल रोजी त्यांनी तो पेपर तेथील अनेक लोकांना विकला. या कुटुंबातील चार मुले गेल्या वर्षी नीट परीक्षेत पात्र ठरली होती. माध्यमांच्या वृत्तानुसार, माफियाने विद्यार्थ्यांना ५ ते ५० लाख रुपयांना प्रश्नपत्रिका विकल्या. सुरक्षेच्या नावाखाली दलालांनी विद्यार्थ्यांचे कोरे चेक आणि मूळ गुणपत्रिका तारण म्हणून ठेवल्या. पैसे देण्यावरून दलाल आणि कुटुंबीयांमध्ये वाद निर्माण झाले. समाजाच्या या वृत्ती आणि कृतींबद्दल काय म्हणावे?
२१ जून रोजी बिहारमधील लखीसराय येथे नीट पुनर्परीक्षेदरम्यान, प्रश्नपत्रिका फोडणाºया टोळ्यांचे एक मोठे जाळे उघडकीस आले. दरम्यान, जयपूरच्या ‘पिंक सिटी’मध्ये पुनर्परीक्षेदरम्यान, एक विद्यार्थिनी मोबाइल फोनचा वापर करून कॉपी करताना पकडली गेली. तिने अंतर्वस्त्रात मोबाइल फोन लपवून परीक्षा केंद्रात आणला होता. राजस्थान एसआय भरती परीक्षा २०२१च्या पेपरफुटी प्रकरणात, विशेष कृती गटाने एका उमेदवाराला अटक केली. त्याच्या वडिलांनी ४५ लाख रुपयांना तो पेपर विकत घेतला होता. राजस्थानमध्ये २०२२च्या प्राध्यापक परीक्षेत २० वा क्रमांक मिळवलेल्या एका शिक्षकाने कॉपी करणाºया माफियांकडून २५ लाख रुपयांना पेपर विकत घेतला होता. ही समस्या केवळ एका राज्यापुरती मर्यादित नाही; देशभरात अशाच प्रकारच्या घटना घडल्या आहेत.
खरे तर, पेपरफुटी करणाºयांना कायद्यातील पळवाटांची जाणीव असते. काही दिवसांच्या गदारोळानंतर आणि प्रसारमाध्यमांतील वृत्तांकनानंतर प्रकरण शांत होते. काही काळानंतर आरोपी कायद्याच्या तावडीतून सुटतात हे लोकांच्या लक्षातही येत नाही. सार्वजनिक परीक्षांमधील फसवणूक आणि गैरप्रकार रोखण्यासाठी केंद्र सरकारने सार्वजनिक परीक्षा (गैरप्रकारांना प्रतिबंध) कायदा, २०२४ लागू केला. या कायद्यानुसार, प्रश्नपत्रिका किंवा उत्तरपत्रिका फोडणे आणि अनधिकृतपणे मिळवणे (खरेदी करणे) हे दोन्ही गंभीर गुन्हे मानले जातात.
प्रश्नपत्रिका विकणारे आणि खरेदी करणारे दोघेही एकाच समाजाचा भाग आहेत. जर प्रश्नपत्रिका विकणे गुन्हा असेल, तर त्या खरेदी करणेही गुन्हा आहे. त्यामुळे प्रश्नपत्रिका खरेदी करणाºयांवर कायद्याच्या गंभीर कलमांनुसार खटला चालवला पाहिजे. प्रश्नपत्रिका खरेदी करताना दोषी आढळलेल्यांना आयुष्यभर कोणत्याही परीक्षेत बसण्यास बंदी घातली पाहिजे.
खरोखरच, कायदा आणि समाज या दोघांनीही परीक्षांच्या पावित्र्याचा भंग करणाºया आणि प्रश्नपत्रिका खरेदी करणाºयांप्रति सौम्य भूमिका घेऊ नये. नीट प्रकरणात जो कोणी दोषी असेल, त्याला अशी शिक्षा झाली पाहिजे की, येत्या अनेक वर्षांपर्यंत असे कृत्य करण्यापूर्वी कोणीही दोनदा विचार करण्यास भाग पडेल.
प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा