मोदींच्या फ्रान्स आणि स्लोव्हाकिया दौºयाने जागतिक समीकरणे बदलली

पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या फ्रान्स आणि स्लोव्हाकिया दौºयाने जागतिक लक्ष वेधून घेतले आहे. विशेषत:, फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांनी दिलेल्या भव्य स्वागताने हे स्पष्टपणे सूचित केले की, मोदींना जागतिक राजकारणातील सर्वात प्रमुख व्यक्तींपैकी एक मानले जाते. या दौºयादरम्यान, युरोपमधील भारताची वाढती ताकद आणि मोदींची जागतिक लोकप्रियता सर्वत्र दिसून आली. फ्रान्सपासून स्लोव्हाकियापर्यंत भारतीय समुदायाने आपल्या पंतप्रधानांचे उत्साहाने, आवेशाने आणि भारतीय शैलीत स्वागत केले, ज्याचा प्रतिध्वनी जगभर उमटला. हातात तिरंगा, ‘भारत माता की जय’च्या घोषणा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी हे दाखवून दिले की, जगभरातील भारतीयांना आपल्या देशाच्या वाढत्या प्रतिष्ठेचा अभिमान आहे. म्हणूनच मोदींचा दौरा केवळ एक परदेश दौरा नव्हता, तर जगाला एका नव्या आणि शक्तिशाली भारताचे एक प्रभावी प्रदर्शन होते.

युरोपच्या भूमीवर मोदींचे ज्या आपुलकीने, सामरिक आदराने आणि राजकीय आत्मविश्वासाने स्वागत करण्यात आले, त्यातून जगाला हा संदेश गेला की, बदलत्या जागतिक व्यवस्थेत भारताची भूमिका अधिकाधिक निर्णायक होत आहे. विशेषत:, फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांनी पंतप्रधान मोदींच्या दौºयाला ज्या प्रकारे भारतीय स्पर्श दिला, ती भारताच्या वाढत्या सांस्कृतिक आणि सामरिक सामर्थ्याची पोचपावती होती. सोशल मीडियावर शेअर केलेले व्हिडीओ, मोदी आणि मॅक्रॉन यांच्यातील सौहार्दपूर्ण संबंध आणि नाईस येथे आयोजित ‘इंडिया इनोव्हेट्स’ परिषदेने हे दाखवून दिले की, भारत आणि फ्रान्स यांच्यातील संबंध आता केवळ शस्त्र खरेदीपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर ते तंत्रज्ञान, नवोपक्रम, अंतराळ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि जागतिक नेतृत्व या क्षेत्रांतील भागीदारीमध्ये विकसित झाले आहेत.

मोदी आणि मॅक्रॉन यांच्या भेटीतून समोर आलेला सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे संरक्षण सहकार्याचे एक नवीन स्वरूप. भारताने हे स्पष्ट केले आहे की, तो यापुढे केवळ परदेशी शस्त्रास्त्रांचा खरेदीदार राहणार नाही. राफेल कार्यक्रमासाठी सह-विकास, सह-रचना, सह-उत्पादन आणि सह-निर्मितीचे धोरण स्वीकारून भारताने आपली सामरिक दिशा स्पष्ट केली आहे. परराष्ट्र सचिव विक्रम मिस्री यांच्या विधानावरून असे दिसून येते की, मोदी सरकार संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भर भारताचे ध्येय निर्णायकपणे पुढे नेत आहे.

राफेलकडे पाहिल्यास, राफेल हे केवळ एक लढाऊ विमान नसून भारताच्या सामरिक शक्तीचे प्रतीक बनले आहे. भारतीय हवाई दलाच्या सेवेत आधीच असलेल्या ३६ राफेल विमानांनी दक्षिण आशियातील शक्ती संतुलन बदलून टाकले आहे. भारतीय नौदलासाठी २६ राफेल सागरी विमानांचा करार आणि भविष्यात मोठ्या राफेल कार्यक्रमाची तयारी हे दर्शवते की, भारत हिंद महासागरापासून हिमालयापर्यंत आपली लष्करी क्षमता नव्या उंचीवर नेत आहे. या विमानांची दूर पल्ल्याच्या हल्ल्याची क्षमता, अत्याधुनिक सेन्सर प्रणाली आणि बहु-भूमिका युद्धक्षमता भारताला चीन आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांविरुद्ध निर्णायक फायदा मिळवून देतात.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, राफेल आणि त्याचे सुटे भाग भारतात तयार करण्याबाबत आता चर्चा पुढे सरकत आहे. यामुळे भारत जगातील एक प्रमुख संरक्षण उत्पादन केंद्र बनू शकतो. यामुळे केवळ लाखो कुशल रोजगाराच्या संधीच निर्माण होणार नाहीत, तर भारताची संरक्षण औद्योगिक पायाभूत संरचनाही मजबूत होईल. या बदलाचा दक्षिण आशियाच्या सामरिक राजकारणावर दूरगामी परिणाम होईल. आतापर्यंत शस्त्रास्त्रांच्या आयातीवर अवलंबून असलेला भारत हळूहळू संरक्षण निर्यात करणारा देश बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. यामुळे प्रादेशिक सत्ता संतुलन भारताच्या बाजूने अधिक झुकेल.

शिवाय, भारताची फ्रान्ससोबतची भागीदारी केवळ संरक्षण क्षेत्रापुरती मर्यादित नाही. दोन्ही देशांनी पुढील पाच वर्षांत द्विपक्षीय व्यापार दुप्पट करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन रोडमॅप २०३०, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स वर्किंग ग्रुप, आर्थिक सुरक्षा संवाद आणि महत्त्वपूर्ण खनिजांच्या पुरवठा साखळीवरील सहकार्य यांसारखे निर्णय हे दर्शवतात की, येत्या दशकांमध्ये जागतिक अर्थव्यवस्था आणि तांत्रिक स्पर्धेला एकत्रितपणे आकार देण्याचा दोन्ही देशांचा मानस आहे.

नाइस येथे आयोजित ‘इंडिया इनोव्हेट्स समिट’ हा या दौºयातील सर्वात प्रतीकात्मक क्षण ठरला. १२० हून अधिक भारतीय डीप टेक स्टार्टअप्स, इंडियन इन्स्टिट्यूट आॅफ टेक्नॉलॉजी यांचा सहभाग आणि जागतिक गुंतवणूकदारांच्या उपस्थितीने हे सिद्ध झाले की, भारत आता केवळ एक बाजारपेठ नसून नवोन्मेषाचे जागतिक केंद्र आहे. मोदींनी योग्यच नमूद केले की, भारत-फ्रान्स संबंध केवळ हितसंबंधांचे नसून, ते सामायिक दृष्टिकोनाचे आहेत. भारताच्या चांद्रयान कामगिरीची आणि नवोन्मेष क्षमतेची मॅक्रॉन यांनी केलेली उघड प्रशंसा, हे सिद्ध करते की जग आता भारताकडे एक तांत्रिक महासत्ता म्हणून पाहत आहे.

फ्रान्स दौºयाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे अंतराळ आणि अणुऊर्जा सहकार्य. लहान आणि प्रगत अणुभट्ट्यांवरील सहकार्य आणि मानवी अंतराळ उड्डाण कार्यक्रमातील भागीदारी भारताला भविष्यातील सामरिक तंत्रज्ञान प्रदान करते. यामुळे भारताला जगात एक अग्रगण्य स्थान मिळू शकते. म्हणूनच भारत-फ्रान्स संबंध आता पारंपरिक राजनैतिक संबंधांच्या पलीकडे जाऊन भविष्यातील जागतिक व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू बनत असल्याचे मानले जात आहे.

फ्रान्सनंतर, पंतप्रधान मोदींच्या स्लोव्हाकिया दौºयाने भारताची युरोपीय रणनीती अधिक दृढ केली. स्लोव्हाकियाला भेट देणारे हे पहिले भारतीय पंतप्रधान होते, त्यामुळे हा दौरा ऐतिहासिक ठरला. ब्रातिस्लाव्हा येथे पंतप्रधान रॉबर्ट फिटोश आणि अध्यक्ष पीटर पेलेग्रिनी यांच्यासोबत झालेल्या बैठकांमधून हे स्पष्ट झाले की, भारत आता लहान पण सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या युरोपीय देशांसोबतही मजबूत संबंध प्रस्थापित करत आहे. भारत आणि स्लोव्हाकिया यांच्यातील संबंधांना सर्वसमावेशक भागीदारीचा दर्जा मिळणे हे एक महत्त्वाचे सामरिक पाऊल आहे. हे मध्य युरोपमध्ये भारताच्या वाढत्या उपस्थितीचे संकेत देते. वाहन निर्मिती, रेल्वे उत्पादन, गुंतवणूक, उदयोन्मुख तंत्रज्ञान आणि व्यापार या क्षेत्रांतील सहकार्यामुळे भारताला युरोपियन युनियनमध्ये नवीन आर्थिक आणि सामरिक संधी मिळतील. युरोपियन युनियन मुक्त व्यापार कराराची लवकरात लवकर अंमलबजावणी करण्यासाठी भारत विशेषत: सक्रिय आहे, ज्यामुळे भारतीय उद्योग आणि निर्यातीला फायदा होईल.

हे पाहता, मोदींचा संपूर्ण युरोप दौरा हा भारताच्या बहुस्तरीय मुत्सद्देगिरीचे खºया अर्थाने एक उदाहरण आहे. एकीकडे, फ्रान्ससारख्या शक्तिशाली राष्ट्रांसोबतच्या संरक्षण आणि तंत्रज्ञानविषयक युतींना नव्या उंचीवर नेले जात आहे, तर दुसरीकडे स्लोव्हाकियासारख्या देशांच्या माध्यमातून युरोपमधील भारताचा प्रभाव विस्तारला जात आहे. हे धोरण भारताला ‘ग्लोबल साऊथ’ आणि पाश्चात्य शक्तींच्या दरम्यान एक संतुलित, विश्वासार्ह आणि प्रभावशाली शक्ती म्हणून स्थापित करत आहे.

यात काही शंका नाही की, आजच्या बदलत्या भू-राजकीय वातावरणात भारत ज्या आत्मविश्वासाने आपला सामरिक मार्ग आखत आहे, त्याच्या मुळाशी पंतप्रधान मोदींची सक्रिय आणि दूरदर्शी मुत्सद्देगिरी आहे. संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भरतेचे ध्येय असो, जागतिक नवोपक्रमात नेतृत्व करण्याची महत्त्वाकांक्षा असो किंवा युरोपसोबतच्या बहुआयामी भागीदारीचा विस्तार असो, मोदी सरकारने प्रत्येक आघाडीवर भारताचे स्थान अधिक मजबूत केले आहे.

प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स