शनिवारपासून इस्रायल, अमेरिका आणि इराणचे युद्ध पेटलेले असतानाच गेल्या अनेक दिवसांपासून पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान सतत लष्करी संघर्षात गुंतले आहेत. पाकिस्तानच्या विविध भागात झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यांसाठी अफगाण तालिबान सरकारला जबाबदार धरत पाकिस्तानने अफगाणिस्तानवर हवाई हल्ले सुरू केले. पाकिस्तान अफगाणिस्तानवर अफगाण तालिबान, तहरिक-ए-तालिबानला पाठिंबा देत असल्याचा आरोप करतो. इस्लामाबादने पाकिस्तानमधील अनेक हल्ल्यांमध्ये तहरिक-ए-तालिबानचा सहभाग असल्याचा आरोप केला आहे. पाकिस्तान अफगाणिस्तानात दहशतवादी संघटना आयसिसच्या उपस्थितीचाही दावा करतो. गेल्या तीन ते चार वर्षांपासून पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमध्ये अधूनमधून संघर्ष होत आहेत. कतारच्या मध्यस्थीद्वारे दोन्ही शेजारी देशांमध्ये शांतता करार करण्याचा प्रयत्न आॅक्टोबर २०२५ मध्ये करण्यात आला होता. तथापि, पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान कोणत्याही ठोस निष्कर्षापर्यंत पोहोचू शकले नाहीत.
काही महिन्यांच्या विरामानंतर, ११ फेब्रुवारी रोजी दोन्ही देशांमध्ये पुन्हा युद्ध सुरू झाले. एकमेकांच्या हद्दीत दोन्ही बाजूंनी हवाई हल्ले आणि लष्करी कारवाई अजूनही सुरू आहे. या दोन दक्षिण आशियाई शेजारी देशांमधील संबंध नेहमीच गुंतागुंतीचे राहिले आहेत. अर्थात या वादाची मुळे ब्रिटिश राजवटीत आहेत. ब्रिटिश राजवटीत, जेव्हा भारत आणि पाकिस्तानचे विभाजन झाले, तेव्हा काही भाग पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमध्ये देखील विभागले गेले. ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमध्ये एक सीमारेषा काढली, ज्याला ड्युरंड रेषा म्हणून ओळखले जाते. या ड्युरंड रेषेने पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील पश्तूनबहुल प्रदेशाचे विभाजन केले. अफगाणिस्तानने कधीही ही सीमा स्वीकारली नाही आणि पाकिस्तानच्या हद्दीत येणाºया (खैबर पख्तूनख्वा) क्षेत्रावर नेहमीच दावा केला आहे. सीमा वाद हा पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील संघर्षाचे एक महत्त्वाचे कारण राहिला आहे.
पाकिस्तान-अफगाणिस्तान संघर्ष हा केवळ द्विपक्षीय मुद्दा नाही. सीमा वाद आणि दहशतवाद, हे दोन मुद्दे- पाकिस्तान-अफगाणिस्तान संघर्ष हा द्विपक्षीय मुद्दा असल्याचे भासवू शकतात. परंतु या संघर्षाचे परिणाम केवळ दोन देशांपुरते मर्यादित नाहीत. प्रथम, जगात सध्या रशिया-युक्रेन युद्ध आणि इस्रायल-हमास युद्ध यांसारखी असंख्य युद्धे सुरू आहेत. अमेरिका इराणवर हल्ला करत आहे. अशा परिस्थितीत, आणखी एक युद्ध जागतिक अस्थिरता, असुरक्षितता आणि आर्थिक अनिश्चितता आणखी वाढवेल.
दुसरे म्हणजे, पाकिस्तान आणि अमेरिकेतील अलीकडच्या काळात वाढत्या जवळीकतेमुळे या युद्धाद्वारे अमेरिका स्वत:चे हितसंबंध पुढे नेण्याचा प्रयत्न करू शकते हे नाकारता येत नाही. जर अमेरिकेने मध्यस्थी केली आणि दोन्ही देशांमध्ये शांतता प्रस्थापित केली, तर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प याला यश म्हणू शकतात आणि स्वत:ला नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी पात्र घोषित करू शकतात.
तिसरे म्हणजे, रशियाने अफगाणिस्तानला काही प्रकारे मदत करावी अशी अमेरिकेची इच्छा असेल. जर असे झाले तर ते रशियाचे लक्ष युक्रेनवरून वळवू शकते. यामुळे युरोपवर निर्माण होणाºया युद्धाचा धोका काही प्रमाणात कमी होईल. जर अमेरिकेच्या प्रयत्नांनी हे साध्य झाले तर युरोपीय देशांशी अमेरिकेचे संबंध सुधारू शकतात. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या दुसºया कार्यकाळात अमेरिका आणि युरोपमधील संबंध बरेच ताणले गेले आहेत.
चौथे म्हणजे, जर रशियाने प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे अफगाणिस्तानला मदत केली नाही आणि अमेरिका हे युद्ध थांबवण्यात यशस्वी झाली, तर ते अमेरिकेला अफगाणिस्तानशी असलेली जवळीक मजबूत करण्याचा प्रयत्न करण्यास प्रोत्साहित करेल. अफगाणिस्तानमध्ये नैसर्गिक संसाधने आणि खनिजांचे प्रचंड साठे आहेत, ज्याचा फायदा अमेरिका घेऊ इच्छिते.
त्याचप्रमाणे या युद्धाचे भारतावरही अनेक परिणाम होणार आहेत. पहिले, जर हे युद्ध दीर्घकाळ चालू राहिले तर ते दक्षिण आशियात अस्थिरता वाढवेल आणि संपूर्ण प्रदेशाच्या सुरक्षेला धोका निर्माण करू शकेल. दक्षिण, पश्चिम आणि मध्य आशियात भारताचे अनेक आर्थिक आणि सामरिक हितसंबंध आहेत, ज्यावर या युद्धाचा परिणाम होऊ शकतो. पहिले, अफगाणिस्तान हा भारतासाठी मध्य आशियाकडे जाणारा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. भारत सध्या दोन प्रकल्पांवर काम करत आहे: चाबहार बंदर आणि आंतरराष्ट्रीय उत्तर-दक्षिण वाहतूक कॉरिडॉर, जो भारताला इराण आणि अफगाणिस्तानमार्गे मध्य आशियाशी जोडतो. या कॉरिडॉरची व्यापार आणि माल वाहतुकीसाठी आधीच चाचणी घेण्यात आली आहे. पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील दीर्घकाळ चालणाºया युद्धाचा परिणाम मध्य आशियाई देशांसोबतच्या भारताच्या व्यापारावर होईल.
दुसरे, अफगाणिस्तान सध्या अनेक देशांसाठी एक जटिल राजनैतिक आव्हान आहे. सध्या, फार कमी देशांचे अफगाणिस्तानशी राजनैतिक संबंध आहेत. भारताने अफगाणिस्तानमधील तालिबान राजवटीला देखील मान्यता दिलेली नाही. तथापि, भारताने अफगाणिस्तानशी आपले संबंध कायम ठेवले आहेत. भारताने संतुलित राजनैतिक कूटनीतिद्वारे या प्रदेशात आपले हितसंबंध राखले आहेत. पाकिस्तान-अफगाणिस्तान संघर्ष आणि त्यात इतर देशांचा सहभाग भारताला त्याच्या मध्य आशिया धोरणावर पुनर्विचार करण्यास भाग पाडू शकतो. यामुळे विनाशकारी परिणाम होऊ शकतात. पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील संघर्ष हा केवळ दक्षिण आशियासाठीच नाही तर आशिया आणि जगासाठीही चिंतेचा विषय आहे. हा संघर्ष सुरू राहिल्यास जागतिक अर्थव्यवस्था आणि सुरक्षा अस्थिर होऊ शकते.
प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा