इराण शस्त्रास्त्रांसाठी एक प्रयोगशाळा बनले आहे

इराणवरील हल्ल्यानंतर निर्माण झालेल्या भू-राजकीय तणावाने आधुनिक युद्धाचे स्वरूप समजून घेण्याची एक नवीन संधीही उपलब्ध करून दिली आहे. विशेषत: अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यातील वाढत्या संघर्षामुळे हा प्रदेश प्रगत लष्करी तंत्रज्ञानासाठी एक चाचणी मैदान बनला आहे. या संघर्षात अनेक आधुनिक आणि प्रगत शस्त्रांचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष वापर होताना दिसत आहे, ज्यामुळे जगभरातील देशांना त्यांच्या लष्करी धोरणांवर पुनर्विचार करण्यास भाग पाडले जात आहे. या युद्धात आधुनिक आणि पारंपरिक शस्त्रांचा वापर केला जात आहे. त्यापैकी अनेक शस्त्र ही प्रथमच वापरली जात असल्याने या युद्धाला एक प्रकारे प्रयोगशाळेचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विविध देश शस्त्रास्त्र निर्यात करतात, त्या अनेक शस्त्रांच्या चाचण्या या युद्धप्रयोगशाळेत होताना दिसत आहेत. त्यातूनच कोण प्रभावी अस्त्र शस्त्र तयार करते आहे हे जगापुढे येणार आहे.

सर्वप्रथम, अमेरिका आणि इस्रायलद्वारे वापरल्या जाणाºया शस्त्रास्त्रांचा विचार केल्यास अत्याधुनिक ड्रोन, सायबर शस्त्रे, स्टेल्थ फायटर जेट्स आणि अचूक-मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रे प्रमुख आहेत. उदाहरणार्थ,  MQ-9 रीपरसारखे ड्रोन पाळत ठेवण्यासाठी आणि अचूक हल्ल्यांसाठी वापरले जातात. त्याचप्रमाणे इस्रायलच्या आयर्न डोम या क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालीने जागतिक लक्ष वेधले आहे, जी हवेतच येणारी रॉकेट्स आणि क्षेपणास्त्रे नष्ट करण्यास सक्षम आहे. याव्यतिरिक्त, सायबर युद्धाच्या क्षेत्रात इराणच्या अणुकार्यक्रमाला लक्ष्य करण्यासाठी स्टक्सनेटसारख्या व्हायरसचा वापर करण्यात आला, ज्यामुळे आधुनिक युद्धाला एक नवीन दिशा मिळाली.

दुसरीकडे इराणने आपली संसाधने मर्यादित असूनही, असममित युद्धनीतीचा अवलंब केला आहे. इराणकडे शहाब आणि फतेह मालिकेसारख्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचा मोठा शस्त्रसाठा आहे, जे प्रादेशिक स्तरावर प्रभावी मानले जातात. शिवाय, इराणने ड्रोन तंत्रज्ञानात लक्षणीय प्रगती केली आहे. कामिकाझे ड्रोन म्हणूनही ओळखले जाणारे शाहेद मालिकेचे ड्रोन, शत्रूच्या लक्ष्यांवर थेट हल्ला करण्यासाठी तयार केले आहेत. ही स्वस्त पण प्रभावी शस्त्रे असून, इराण आणि त्याचे मित्र गट त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतात.

इराणची नौदल रणनीती देखील उल्लेखनीय आहे. पर्शियन आखातासारख्या अरुंद जलमार्गांमध्ये इराण लहान, वेगवान बोटी, सागरी सुरुंग आणि जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांचा वापर करतो. ही रणनीती मोठ्या आणि महागड्या युद्धनौकांपेक्षा कमी खर्चात अधिक परिणाम साधण्यावर आधारित आहे. शिवाय, इराणने बोगदे आणि भूमिगत तळांचे जाळे विकसित केले आहे, जे त्याच्या शस्त्रास्त्रे आणि क्षेपणास्त्र प्रणालींचे संरक्षण करते.

या युद्धाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू समोर आला आहे तो म्हणजे, इराणने वापरलेली काही चिनी बनावटीची शस्त्रे अपेक्षित परिणाम साधण्यात अयशस्वी ठरली. या प्रणालींच्या मर्यादा, जसे की अचूकता, विश्वसनीयता किंवा इलेक्ट्रॉनिक युद्धाविरुद्धचा टिकाऊपणा यामुळे विश्लेषकांमध्ये अशी चर्चा सुरू झाली आहे की, याचा चीनच्या संरक्षण निर्यातीच्या प्रतिमेवर परिणाम होऊ शकतो. आशिया, आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतील देशांना परवडणारी शस्त्रे पुरवून चीन एक प्रमुख संरक्षण पुरवठादार म्हणून फार पूर्वीपासून उदयास आला आहे. तथापि, जर त्याची शस्त्रे प्रत्यक्ष संघर्षाच्या परिस्थितीत अपुरी ठरली, तर संभाव्य खरेदीदारांचा विश्वास डगमगू शकतो. यामुळेच असे अहवाल चीनसाठी एक धोरणात्मक चिंतेचा विषय बनत आहेत, कारण संरक्षण निर्यात केवळ आर्थिक नफ्याचा स्रोत नसून जागतिक प्रभाव आणि राजनैतिक संबंधांसाठी एक महत्त्वाचे साधनदेखील आहे.

धोरणात्मक दृष्टिकोनातून या युद्धाने ‘हायब्रीड वॉरफेअर’ (संकरित युद्ध) ही संकल्पना अधिक स्पष्ट केली आहे. यामध्ये पारंपरिक लष्करी बळासोबतच सायबर हल्ले, प्रॉक्सी युद्ध, माहिती युद्ध आणि आर्थिक निर्बंध यांचा समावेश होतो. अमेरिका आणि इस्रायल अचूक आणि मर्यादित हल्ले करण्यासाठी आपल्या तांत्रिक श्रेष्ठतेचा फायदा घेत असताना, इराण आपल्या धोरणात लवचिकता आणि व्यापकता कायम ठेवतो. हा सत्तेचा असमान समतोल साधण्याचा एक प्रयत्न आहे.

धोरणात्मक दृष्टिकोनातून ही संपूर्ण परिस्थिती अनेक महत्त्वाचे संकेत देते. एक तर आधुनिक युद्ध आता केवळ रणांगणावरील संघर्षापुरते मर्यादित राहिलेले नाही; त्याचा विस्तार होऊन त्यात तंत्रज्ञान, माहिती आणि मानसिक प्रभावाचाही समावेश झाला आहे. इतकेच नव्हे तर, लहान आणि मध्यम शक्ती असलेले देशसुद्धा आता प्रगत तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून महासत्तांना आव्हान देऊ शकत आहेत. शिवाय, ड्रोन आणि सायबर शस्त्रांसारखी साधने युद्धाची गुंतागुंत वाढवत आहेत, तर त्याचा खर्च कमी करत आहेत.

याशिवाय या क्षेत्रातील शस्त्रांच्या वापराचे जागतिक परिणाम आहेत. विविध देश या तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करत आहेत आणि आपल्या लष्करी धोरणांची पुनर्रचना करत आहेत. उदाहरणार्थ, ड्रोन युद्धाच्या यशामुळे अनेक देशांना या क्षेत्रात गुंतवणूक वाढवण्यास प्रोत्साहन मिळाले आहे. त्याचप्रमाणे, क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालींच्या उपयुक्ततेनेही संरक्षण अंदाजपत्रक आणि धोरणांवर प्रभाव टाकला आहे.

तरीही, असे म्हणता येईल की इराण आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश आधुनिक युद्धाच्या बदलत्या स्वरूपाचे एक जिवंत उदाहरण बनले आहे. येथे घडत असलेले संघर्ष केवळ प्रादेशिक शक्ती संतुलनावरच नव्हे, तर जागतिक लष्करी धोरणे आणि तांत्रिक विकासाच्या दिशेवरही प्रभाव टाकत आहेत. भविष्यात या प्रयोगांचा आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेवर कसा परिणाम होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल आणि शांतता प्रस्थापित करण्याला आकार देईल.