इराणविरुद्ध अमेरिका आणि इस्रायलने केलेल्या कारवाईनंतर केवळ भारतच नाही तर संपूर्ण जग पेट्रोलियम आयातीमध्ये अनेक अडचणी आणि अडथळ्यांना तोंड देत आहे. जर आखाती संकट लवकर संपले नाही, तर ऊर्जा क्षेत्रात आधीच वार्षिक अंदाजे ऐंशी अब्ज डॉलर्स खर्च करणाºया भारताला आणखी आव्हानांना सामोरे जावे लागू शकते. पेट्रोलियम व्यापारावर लक्ष ठेवणाºया जागतिक संस्थांना भीती आहे की, जर इराण-इस्रायल-अमेरिका युद्ध दीर्घकाळ चालू राहिले आणि कच्च्या तेलाच्या किमती प्रतिबॅरल दहा डॉलर्सने जरी वाढल्या, तर भारताचा पेट्रोलियम आयातीवरील खर्च वार्षिक पंधरा ट्रिलियन डॉलर्सने वाढू शकतो. पेट्रोलियम आयातीतील ही वाढ भारतावर पुन्हा एकदा आर्थिक दबाव आणेल. त्यामुळे देशाने आपल्या ऊर्जेच्या गरजांचा पुनर्विचार करणे आणि केवळ पर्यायी ऊर्जा स्रोतांच्या शोधात पुढे न जाता, संशोधन आणि विकासावरही भर देणे आवश्यक आहे.
गल्फ संकटाने केवळ भारतालाच नव्हे, तर संपूर्ण जगाला या दिशेने विचार करण्यास भाग पाडले आहे. अनेक देशांनी वैचारिक पातळीवर पेट्रोलियम उत्पादनांना पर्याय शोधण्यास सुरुवात केली आहे. इलेक्ट्रिक वाहनांकडे जगाचे वाढते लक्ष हे या बदलत्या विचारांचे प्रतीक आहे. चीनने गेल्या काही वर्षांत इलेक्ट्रिक वाहनांना प्रोत्साहन देण्यावर इतका भर दिला आहे की, तिथे अक्षरश: इलेक्ट्रिक वाहन क्रांती घडवून आणली आहे. भारताने २०३०पर्यंत एकूण वाहनांमध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांचा वाटा ३० टक्क्यांपर्यंत वाढवण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. इराण संकटापूर्वीही, इलेक्ट्रिक वाहनांना प्रोत्साहन देण्याच्या सरकारी प्रयत्नांमुळे पेट्रोलियम आयातीत वार्षिक अंदाजे २५,००० कोटी रुपयांची बचत झाली होती. तथापि, पेट्रोलियम उत्पादक आखाती प्रदेशातील बदलत्या परिस्थितीमुळे देशाला पेट्रोलियमला पर्याय शोधण्याची आणि या संदर्भात संशोधन व विकासाला गती देण्याची गरज वाढली आहे. असे केल्याशिवाय पेट्रोल आणि डिझेल आयातीवरील प्रचंड परकीय चलन खर्च कमी करणे देशासाठी कठीण होईल.
भारताच्या संदर्भात, गेल्या दहा वर्षांत स्वयंपाकाच्या गॅसच्या क्षेत्रात मोठी क्रांती झाली आहे. स्वयंपाकघरात पीएनजी (पाइप नॅचरल गॅस) आणि एलपीजी (लिक्विफाइड पेट्रोलियम गॅस)चा वापर वाढला आहे. सध्याच्या आकडेवारीनुसार, देशाचा दैनंदिन नैसर्गिक वायूचा वापर अंदाजे १८९ दशलक्ष घनमीटर आहे, परंतु देशांतर्गत उत्पादन केवळ ९७.५ दशलक्ष घनमीटर आहे. सुमारे ६०% वायू आयात करावा लागतो. देशात अंदाजे ३.३ दशलक्ष एलपीजी जोडण्या आहेत. यापैकी १.१३३ दशलक्ष जोडण्या प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजनेंतर्गत देण्यात आल्या आहेत. या जोडण्यांद्वारे वार्षिक ३१.२ दशलक्ष टन वायूचा वापर होतो. या वायू वापरापैकी साठ टक्के वायू आयात केला जातो. स्पष्टपणे देशाचा मोठा वायू वापरदेखील आयातीवर अवलंबून आहे. यात शंका नाही की डिझेल, पेट्रोल आणि वायू यांसारखी पेट्रोलियम उत्पादने आधुनिक जगातील ऊर्जेचे सर्वात मोठे स्रोत आहेत. भारत सरकारच्या आकडेवारीनुसार, देशात डिझेल हा सर्वाधिक वापरला जाणारा ऊर्जा स्रोत असून, एकूण पेट्रोलियम वापरामध्ये त्याचा वाटा अंदाजे ३८.५ टक्के आहे. त्यानंतर पेट्रोलियमचा क्रमांक लागतो, ज्याचा एकूण ऊर्जा वापरामध्ये अंदाजे १८ टक्के वाटा आहे, तर नैसर्गिक वायू तिसºया क्रमांकावर असून, त्याचा वाटा अंदाजे १४ टक्के आहे. भारत सरकारच्या पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, मार्च २०२६ पर्यंत देशात दररोज अंदाजे ८७० दशलक्ष लिटर पेट्रोलचा वापर होतो, तर देशात केवळ ९६.५ दशलक्ष लिटर पेट्रोलचे उत्पादन होते. देशाच्या एकूण पेट्रोलियम वापरापैकी अंदाजे ८७ टक्के वाटा आयातीचा आहे. एकूण एलपीजी खर्चापैकी ६० टक्के खर्च आयातीद्वारे भागवला जातो.
भारतात पारंपरिकरीत्या लाकडी चुलींवर स्वयंपाक करण्याची प्रथा आहे, ज्यासाठी लागणारे इंधन पारंपरिकरीत्या पिके, झाडे आणि जंगलांमधून मिळवले जात असे. तथापि, नंतर या चुली आरोग्यासाठी हानिकारक मानल्या गेल्या. बदलत्या परिस्थितीत पारंपरिक चुली विकसित करणे आणि त्यांचा पुन्हा वापर सुरू करणे आवश्यक आहे. हे साध्य करण्यासाठी कमी धूर निर्माण करणाºया आणि ऊर्जेचा जास्तीत जास्त वापर करणाºया प्रगत चुली विकसित केल्या पाहिजेत. यामुळे देशाचा ३१.२ दशलक्ष टनांचा वार्षिक एलपीजी वापर कमी होऊन आयातीवरील मोठा खर्च वाचू शकतो. भारतात वीज निर्मितीसाठी नैसर्गिक वायूचाही मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. यावर उपाय म्हणून देशाला पर्यायी उपाय शोधावे लागतील. देशाने सौर आणि पवन ऊर्जेच्या दिशेने वेगाने प्रगती केली असली तरी, आता या पावलांना आणखी गती देणे आवश्यक आहे. भारताला बारमाही नद्या आणि मोठा समुद्रकिनारा लाभला आहे, ज्याकडेही लक्ष दिले पाहिजे. समुद्राच्या लाटांचा वापर करून वीज निर्मिती करण्यावरही संशोधन सुरू असून, याला गती दिली पाहिजे. तरच भविष्यात आपण आयातीचा प्रचंड खर्च टाळून पर्यायी ऊर्जा स्रोतांचा अधिक प्रभावीपणे वापर करू शकू आणि जगाला अधिक पर्यावरणपूरक बनवू शकू.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा