युद्ध असूनही इराणची हवा स्वच्छ; शांतता असूनही दिल्ली, मुंबईतील एक्यूआय धोकादायक पातळीवर

पश्चिम आशिया सध्या युद्धाच्या ज्वाळांमध्ये बुडाला आहे. लेबनॉन, इराण, संयुक्त अरब अमिराती, कतार आणि इस्रायलच्या अनेक भागात क्षेपणास्त्र हल्ले आणि बॉम्बस्फोट सुरू आहेत. अनेक शहरांवर तेल आणि धुराचे काळे ढग दिसत आहेत. असे असूनही एक आश्चर्यकारक तथ्य समोर आले आहे. या युद्धग्रस्त भागातील हवा अनेक प्रमुख भारतीय शहरांपेक्षा खूपच स्वच्छ आहे. एअर क्वालिटी इंडेक्स     AQI डेटा दर्शवितो की, युद्धग्रस्त भागातही दिल्ली आणि मुंबईसारख्या भारतीय महानगरांपेक्षा हवेची गुणवत्ता चांगली आहे.

AQI.IN या एअर क्वालिटी प्लॅटफॉर्मच्या आकडेवारीनुसार, ११ मार्च २०२६ रोजी दुपारी ४ वाजता भारतीय प्रमाण वेळेनुसार तेहरानचा AQI सुमारे ३३ नोंदवला गेला, तर दिल्लीचा AQI ६३ होता. दिवसभर परिस्थिती अशीच राहिली. दुपारी १२ वाजता तेहरानचा कमाल AQI ४७ होता, जो चांगल्या श्रेणीत येतो. याउलट, दिल्लीचा AQI सकाळी ८ वाजता ३२३ वर पोहोचला, जो अतिशय वाईट श्रेणीत येतो.

तेल साठ्यांवर आणि ऊर्जा पायाभूत सुविधांवर झालेल्या हल्ल्यांमुळे तेहरान आणि आसपासच्या भागात धूर आणि विषारी वायूंचा धोका निर्माण झाला आहे. ८ मार्चच्या रात्री, सोशल मीडियावर काळ्या धुराच्या दाट ढगांचे फोटो दिसू लागले. काही भागात काळ्या पावसाचे वृत्तदेखील आले होते, जे तेल साठ्यात लागलेल्या आगीमुळे आणि रासायनिक धुरामुळे झाले असल्याचे मानले जाते. लोकांनी घशात जळजळ आणि डोळ्यांना खाज सुटण्याची तक्रार केली आणि अधिकाºयांनी नागरिकांना घरातच राहण्याचा सल्ला दिला.

असे असूनही रिअल-टाइम डेटा दर्शवितो की, तेहरानमधील AQI बहुतेक वेळा शून्य ते पन्नास दरम्यान निरोगी श्रेणीत राहिला. ही वस्तुस्थिती भारतीय शहरांच्या हवेच्या गुणवत्तेबद्दल गंभीर प्रश्न उपस्थित करते, कारण अनेक भारतीय महानगरांमध्ये वायुप्रदूषण सातत्याने खराब, अतिशय खराब किंवा गंभीर श्रेणींमध्ये राहते.

तज्ज्ञांच्या मते, भारतातील प्रदूषण समस्या प्रामुख्याने स्थानिक घटकांमुळे उद्भवते. सर्वात मोठा दोषी वाहनांचे उत्सर्जन आहे. खासगी वाहनांची वेगाने वाढणारी संख्या नायट्रोजन आॅक्साईड आणि कण घटकांमध्ये योगदान देते. म्हणूनच दिल्ली, बंगळुरू, हैदराबाद आणि लखनऊ सारखी शहरे आणि इतर शहरांमध्ये वेळोवेळी हवेची गुणवत्ता खराब होते.

याव्यतिरिक्त, बांधकाम कामातून येणारी धूळ, उद्योग आणि वीज प्रकल्पांमधून येणारा धूर आणि वीटभट्ट्यांमधून निघणारे वायुदेखील प्रदूषणात योगदान देतात. डिझेल जनरेटर आणि रस्त्यांवरील धूळ या समस्येला आणखी वाढवते. ग्रामीण भागात स्वयंपाकासाठी लाकूड, शेण आणि जैवइंधन जाळणेदेखील वायुप्रदूषणात योगदान देते.

उत्तर भारतातील आणखी एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे शेतात जाळलेले गवत. शेजारच्या राज्यांमध्ये जाळलेल्या गवताच्या मोठ्या प्रमाणात धूर दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात पोहोचतो, ज्यामुळे हिवाळ्यात प्रदूषणाची परिस्थिती बिकट होते.

दिल्लीच्या प्रदूषणात भौगोलिक स्थानदेखील मोठी भूमिका बजावते. दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश हा सखल खोºयात स्थित आहे, ज्याच्या सीमेवर उत्तरेला हिमालय, नैऋत्येला अरावली पर्वतरांगा आणि दक्षिणेला द्वीपकल्पीय पठार आहे. हे प्रदूषकांना अडकवते आणि त्यांना सहजपणे बाहेर पडण्यापासून रोखते. याव्यतिरिक्त, वायव्येकडील धूळ, बलुचिस्तान आणि थार वाळवंटातून येणारे गवतदेखील प्रदूषणात योगदान देते.

याउलट, तेहरान, तेल अवीव, बेरूत आणि दुबई यांसारखी अनेक पश्चिम आशियाई शहरे समुद्राजवळ किंवा अशा ठिकाणी आहेत जिथे वारे लवकर पसरतात आणि प्रदूषकांना साफ करतात. समुद्राजवळ असल्याने हवेचे चांगले परिसंचरण होते आणि प्रदूषणाचे संचय कमी होते.

मुंबई किनारपट्टीवर असूनही प्रदूषणाशी झुंजत आहे. तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की, हे प्रामुख्याने स्थानिक स्त्रोतांमुळे आहे, विशेषत: वाहनांची जास्त संख्या. मुंबईत वाहनांची घनता अनेक शहरांपेक्षा अनेक पटीने जास्त आहे, ज्यामुळे प्रदूषणाची पातळी वाढते. याव्यतिरिक्त, युद्धामुळे होणारे प्रदूषण वेगळ्या स्वरूपाचे असते. बॉम्बस्फोट किंवा आगीमुळे मोठ्या प्रमाणात धूर आणि विषारी वायू बाहेर पडतात, परंतु हे प्रदूषण बहुतेकदा तात्पुरते असते. एकदा आग विझली किंवा घटना संपली की, त्या स्रोतातून होणारे प्रदूषणदेखील थांबते. याउलट, वाहने, उद्योग आणि बांधकामांमधून येणारा धूर हवेत रेंगाळत राहतो, ज्यामुळे दीर्घकालीन प्रदूषण होते.

अलीकडच्या काळात दिल्ली आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात दिसणारा धुराचा संबंध इराणमधील तेल शुद्धीकरण कारखान्यांवरील हल्ल्यांशी असल्याचे मोठ्या प्रमाणात अनुमान लावले जात आहे. तथापि, हवामान तज्ज्ञांनी हा दावा फेटाळून लावला आणि म्हटले की धुके हे प्रत्यक्षात पश्चिमेकडील वाºयांमुळे वाळवंटातील धुळीचे परिणाम आहे. ५ ते ७ मार्च दरम्यान, बलुचिस्तान आणि मध्य पाकिस्तानमधून येणाºया जोरदार पश्चिमेकडील वाºयांमुळे मोठ्या प्रमाणात प्रदूषण झाले. राजस्थानमधील थार वाळवंटातून वारे वायव्य भारतात मोठ्या प्रमाणात धूळ घेऊन येत होते. हवेतील धुळीचे हे कण आकाशाला राखाडी आणि तपकिरी बनवतात आणि दृश्यमानता कमी करतात. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, इराणमधील स्फोटांमुळे होणारे प्रदूषण भारतात पोहोचण्याची शक्यता कमी आहे, कारण दोन्ही प्रदेशांमधील अंतर अंदाजे २,५०० ते ३,००० किलोमीटर आहे. इतक्या लांब अंतरावर प्रदूषक लक्षणीयरीत्या पातळ होतात.

वायुप्रदूषणाचा आरोग्यावर खोलवर परिणाम होतो. प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे दमा, ब्राँकायटिस, हृदयरोग आणि स्ट्रोक यांसारख्या आजारांचा धोका वाढतो. त्याचा मुलांच्या फुप्फुसांच्या विकासावरही नकारात्मक परिणाम होतो आणि फुप्फुसांच्या कर्करोगाचा धोका वाढू शकतो. अलीकडील जागतिक अभ्यासानुसार, २०२२ मध्ये भारतात वायुप्रदूषणाशी संबंधित आजारांमुळे अंदाजे १७,१८,००० लोकांचा मृत्यू झाला.

युद्धक्षेत्रातून निघणारा धूर भयावह वाटू शकतो, परंतु तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, भारतीय शहरांमध्ये सततचे प्रदूषण खूपच धोकादायक आहे. ते हळूहळू लोकांच्या आरोग्याला हानी पोहोचवते आणि अदृश्य किलर बनते. तथापि, ही संपूर्ण परिस्थिती एक स्पष्ट संदेश देते की, भारतातील प्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी, वाहनांचे उत्सर्जन, औद्योगिक धूर, बांधकामातील धूळ आणि गवत जाळणे यांसारख्या मुद्द्यांवर कठोर नियंत्रणे आवश्यक आहेत. जोपर्यंत या स्रोतांवर प्रभावीपणे नियंत्रण येत नाही, तोपर्यंत देशातील शहरांमध्ये स्वच्छ हवेचे स्वप्न अपूर्ण राहील.

- प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स