१९७९ मध्ये अयातुल्लाह रुहोल्लाह खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली इराण राजेशाहीतून ईश्वरशासित प्रजासत्ताकात रूपांतरित झाले, परंतु त्यांचे उत्तराधिकारी अयातुल्लाह अली खामेनी यांच्या नेतृत्वाखाली परिस्थिती आणखी बिकट झाली. या ४६ वर्षांत, इराणी समाज कट्टरपंथी इस्लामवाद, प्रॉक्सी युद्धे, लोकांच्या खर्चावर अतिरेकी लष्करी खर्च, पाश्चिमात्त्य आणि यहूदी-विरोधी विचारसरणी आणि स्त्री-द्वेषाची खोलवर रुजलेली संस्कृती यांनी भरलेला होता. यामुळे अर्ध्या लोकसंख्येचा जीव गुदमरून गेला आणि इराणला जागतिक स्तरावर एकटे पाडले गेले, ज्यामुळे त्याची सामाजिक रचना नष्ट झाली. या घसरणीचा पाया १९७९च्या इराणी क्रांतीत घातला गेला, ज्याने शाह मोहम्मद रजा पहलवी यांना पदच्युत केले आणि खोमेनी यांना सर्वोच्च नेते म्हणून स्थापित केले.
खोमेनींनी अशी व्यवस्था स्थापन केली जिथे धार्मिक अधिकार लोकशाही इच्छाशक्तीवर मात करत होते आणि धार्मिक उपकरणांना लोकप्रिय भावनीक वक्तृत्वाने एकत्र केले गेले. हा केवळ राजकीय बदल नव्हता, तर एक सामाजिक उलथापालथ होती, ज्याने इराणी जीवनाच्या प्रत्येक पैलूमध्ये कट्टरतावादाचा समावेश केला. १९८९ मध्ये सलमान रश्दीविरुद्ध खोमेनींचा फतवा हा या कट्टरपंथीयतेचे उदाहरण होता, ज्याने साहित्यिक टीकेला जागतिक स्तरावर हत्येच्या आवाहनात रूपांतरित केले आणि इराणला वैचारिक दहशतवादाचा निर्यातदार म्हणून स्थापित केले.
इराणने आपल्या परराष्ट्र धोरणाचा भाग म्हणून गुप्त दहशतवाद स्वीकारला. १९८०च्या दशकात, इराणने इस्रायल आणि पश्चिमेला रोखण्यासाठी लेबनॉनमध्ये हिजबुल्लाहची स्थापना केली, त्यांना निधी, शस्त्रास्त्रे आणि प्रशिक्षण दिले. ही त्यांच्या तथाकथित क्रांतीची निर्यात करण्यासाठी एक जाणीवपूर्वक केलेली रणनीती होती. खोमेनी म्हणाले की, अल्लाहशिवाय कोणीही देव नाही, ही घोषणा जगभरात प्रतिध्वनीत होईपर्यंत इस्लामचा प्रसार आवश्यक होता.
१९८९ मध्ये जेव्हा खमेनी सत्ता हाती घेतली, तेव्हा अतिरेकीपणा तीव्र झाला. त्यांच्या राजवटीत, इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सने कुद्स फोर्सचा विस्तार केला. इराण एकेकाळी इराकमधील शिया मिलिशिया, गाझामधील हमास आणि सीरियातील असद राजवटीला पाठिंबा देऊन मोठ्या प्रमाणात खर्च करत होता. आॅक्टोबर २०२४ मध्ये इस्रायलवर इराणचे क्षेपणास्त्र हल्ले तेहरानमध्ये हमास नेते इस्माइल हनिया यांच्या हत्येचा बदला म्हणून होते. यामुळे प्रॉक्सी दहशतवादाचे थेट संघर्षात रूपांतर झाले. डिसेंबर २०२४ मध्ये असदच्या पतनामुळे इराणला मोठा धक्का बसला, तरीही खमेनी राजवट अचल राहिली. त्यांच्या रणनीतीमुळे युद्धे लांबली, लाखो लोक विस्थापित झाले आणि इराणला एका विस्थापित राज्यात रूपांतरित केले.
शस्त्रास्त्रांवरचे हे लक्ष इराणसाठी विनाशकारी ठरले. क्रांतीनंतर, इराणची तेलावर अवलंबून असलेली अर्थव्यवस्था लष्करी शक्तीकडे वळली. खमेनीच्या राजवटीत लष्करी खर्चात लक्षणीय वाढ झाली. २००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेच्या ठरावांचे उल्लंघन करून युरेनियम समृद्धीकरण सुरू करण्यात आले. यामुळे अमेरिकेशी वाटाघाटी थांबल्या. गंभीर आर्थिक निर्बंधांमुळे इराणची अर्थव्यवस्था बिघडली, महागाई, बेरोजगारी आणि भ्रष्टाचारामुळे ती आणखी बिकट झाली. यामुळे गरिबी वाढली आणि लाखो कुशल कामगारांचे मोठ्या प्रमाणात पलायन झाले.पाश्चिमात्त्य-विरोधी आणि यहूदी-विरोधीवाद इराणच्या ईश्वरशासित राजवटीचा वैचारिक आधार राहिला. खोमेनी यांनी अमेरिकेला मोठा सैतान म्हणून संबोधत, १९७९-१९८१ च्या ओलिस संकटानंतर त्याच्याशी संबंध तोडले. खमेनींनी खोमेनींच्या कट्टरतेला पुढे नेले. इराण, इस्रायलचे नाव घेण्याऐवजी, त्याला झियोनिस्ट राजवट असे संबोधले गेले. ते पॅलेस्टाईनसाठी लढणाºया हमाससारख्या गटांना पाठिंबा देत राहिले आणि गाझाच्या बजेटचा ९० टक्के भाग देखील सांभाळण्याची भूमिका घेतली. इराणमधील लक्षणीय ज्यू लोकसंख्या सातत्याने कमी होत आहे. जे शिल्लक आहेत ते देखील निर्बंधांचे बळी आहेत.
इस्लामिक मानकांनुसार तयार केलेले संविधान महिलांना समान दर्जा देण्याचा दावा करते, परंतु वास्तव उलट आहे. अर्ध्या लोकसंख्येला संस्थात्मक दडपशाहीचा सामना करावा लागतो. महिलांच्या साक्षीला पुरुषांपेक्षा अर्धा प्रभावशाली मानले जाते. महिलांच्या जीवनालाही अर्धे मूल्य दिले जाते. हिजाबवर कडक निर्बंध आहेत. खोमेनींनी मुलींसाठी किमान लग्नाचे वय नऊ वर्षांपर्यंत कमी करण्याचा फतवा जारी केला.
खामेनींच्या कारकिर्दीत, अनिवार्य हिजाब अधिक कडकपणे लागू करण्यात आला. त्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी तेहरानमध्ये ७०,००० पोलीस अधिकारी तैनात करण्यात आले. यामुळे असंख्य जणांना अटक करण्यात आली. महिलांना स्टेडियममध्ये जाण्यास, आकर्षक केशरचना करण्यास आणि कुत्रे बाळगण्यास मनाई करण्यात आली. २०२२ मध्ये, अनुचित हिजाब परिधान केल्याच्या आरोपाखाली महसा अमिनीच्या ताब्यात असताना झालेल्या मृत्यूमुळे देशभरात निदर्शने झाली. ५०० हून अधिक लोक मारले गेले आणि हजारोंना अटक करण्यात आली. भेदभावपूर्ण कायद्यांमुळे बलात्काराच्या प्रकरणांमध्ये शिक्षा होणे जवळजवळ अशक्य झाले आहे. महिला साक्षरतेचे प्रमाण ८० टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे आणि संसदेत त्यांचे प्रतिनिधीत्व वाढले आहे, परंतु या कामगिरी महिलांना सतत भेडसावणाºया असमानतेला लपवू शकत नाहीत.
१९७९ पासून आजपर्यंतच्या इराणच्या प्रवासाकडे मागे वळून पाहिल्यास, इराणी समाज क्रांतीच्या उत्साहापासून दडपशाही आणि अलगावकडे वळला आहे. मुस्लीमविरोधी आणि यहूदीविरोधी धोरणांमुळे मित्रपक्ष एकमेकांपासून दूर गेले, तर महिलांवरील द्वेषाने महिलांचा आवाज दाबून समाजाच्या रचनेलाच कमकुवत केले गेले. इराण आज ज्या परिस्थितीत आहे त्यापेक्षा खूपच चांगल्या परिस्थितीला पात्र आहे. अशी परिस्थिती जिथे समाज धार्मिक बंधनांपासून मुक्त असेल, जिथे अतिरेकीपणाची जागा सहानुभूतीने घेतली जाईल आणि जिथे महिला, अल्पसंख्याक आणि मतभेद असलेल्यांना भरभराटीची संधी मिळेल. खरी क्रांती आतून उदयास येईल आणि गेल्या दशकांमध्ये गमावलेल्या मानवी मूल्यांची भरपाई करेल. बाहेरच्या जगाच्या हस्तक्षेपातून, हल्ले करून नाही तर अंतर्गत उठावातूनच इराण बदलेल.
प्रफुल्ल फडके/ बिटवीन द लाईन्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा