कॉकरोच (झुरळ) जनता पार्टी निव्वळ आभासी

सत्य कधीकधी कल्पनेपेक्षाही विचित्र असते. आजच्या आधी, क्वचितच कोणी कल्पना केली असेल की, असा काळ येईल जेव्हा लोक स्वत:ला झुरळ म्हणवून घेण्यासाठी स्पर्धा करतील. मी सुद्धा एक झुरळ आहे, यासारखी एक मोठी मोहीम देशभरात सुरू केली जाईल. लोक, विशेषत: लाखो तरुण, मी सुद्धा एक झुरळ आहे सारख्या मीम्स आणि बॅनर्सद्वारे स्वत:ला झुरळ म्हणवून घेण्यात केवळ अभिमानच बाळगणार नाहीत, तर हॅशटॅगद्वारे सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ते लोकप्रिय करण्याचा प्रयत्नही करतील. पण ते घडले आणि ते इतक्या पटकन घडले की, कोणाला विचार करायलाही संधी मिळाली नाही. २०११ ला मैं अण्णा हूँ म्हणून अण्णांच्या आंदोलनात टोपी घालून असंख्य लोक जमत होते. पण आता आभासी जगात मी एक झुरळ म्हणत आभासी सहभाग होताना दिसत आहे.

म्हणजे १५ मे रोजी, एका खटल्याची सुनावणी करताना भारताचे सरन्यायाधीश, न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांनी आपल्या शब्दप्रयोग आणि भाषेचा वापर करून बेरोजगार तरुणांची तुलना झुरळांशी केली, ज्यामुळे देशात एक नवीन वादळ निर्माण झाले. न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांनी दुसºयाच दिवशी आपल्या वक्तव्यावर स्पष्टीकरण दिले असले, तरी विरोधाचे आवाज थांबले नाहीत. पण मूर्खांचा बाजार इतका की, ही टीपण्णी काही भाजपने किंवा सरकारने केलेली नव्हती तर ती न्यायाधीशांनी केलेली होती, जे स्वतंत्र आहेत. पण झुरळे मात्र सरकारच्या नावाने मिशा हालवताना दिसत आहेत. आज देशभरातील लाखो तरुण, सरकारी व्यवस्थेवर नाराज होऊन, विविध मार्गांनी आपला राग सातत्याने व्यक्त करत होते. राष्ट्रीय राजधानी दिल्लीपासून सुमारे ११,५०० किलोमीटर दूर, महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगरचा रहिवासी असलेल्या अभिजीत दीपके नावाच्या एका तरुण भारतीयाला एक कल्पना सुचली आणि त्याने तत्काळ सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ची स्थापना केली. भारताच्या लोकशाहीत हे असे काहीतरी वेगाने घडले, ज्याची पूर्वी कधी कल्पनाही केली नव्हती. तो इथून हे करत नाही तर अमेरिकेतून हे सगळे करतो. भारतात अस्वस्थता निर्माण करण्याचे हे जागतिक षड्यंत्र असावे याचे हे लक्षण आहे. शेतकरी कायदे केले होते, तेव्हा ते मागे घेण्यासाठी कॅनडा आणि खलिस्तानच्या मदतीने दहशतवादाच्या जोरावर आंदोलन केले होते. त्याचीच ही दुसरी आवृत्ती आहे. तेव्हा जर ते कायदे मागे घेण्यास भाग पाडले नसते तर आज कांद्यासाठी आंदोलन करावे लागले नसते. पण विरोधकांना शेतकरी सुखी समाधानी झालेला नको आहे. तो कायम कर्जबाजार आणि चिंताग्रस्त असला पाहिजे ही विरोधकांची भावना.

इन्स्टाग्राम या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ‘झुरळ जनता पार्टी’च्या फॉलोअर्सची संख्या २.३ कोटींच्या जवळ पोहोचली आहे. जगातील सर्वात मोठा राजकीय पक्ष असल्याचा दावा करणाºया भारतीय जनता पक्षाच्या एकूण फॉलोअर्सच्या संख्येपेक्षा ही संख्या जवळपास अडीच पटीने जास्त आहे, ज्याचे ९३ लाख फॉलोअर्स आहेत असा प्रचार केला जात आहे. प्रत्यक्षात ही फुगवलेली संख्या भाजपच्या आयटी सेलनेही फुगवलेली असावी. कारण विरोधक अत्यंत दुर्बल असताना त्यांच्यापेक्षा झुरळ मोठे करायचे आणि विरोधकांकडे पूर्ण दुर्लक्ष होईल. किंबहुना विरोधक आता त्या झुरळाच्या मागे धावताना दिसत आहेत. कारण त्यांना त्यांचे अस्तित्व दाखवण्यासाठी झुरळाच्या पाठीवर बसण्याची कसरत करावी लागत आहे.

या झुरळ पक्षाचे संस्थापक अभिजीत दीपके हे देखील चर्चेत राहिले आहेत. पक्षाचे पूर्वीचे खाते कधी ब्लॉक केले जात होते, तर कधी वेबसाइट बंद केल्याचा आरोप त्यांच्यावर होत होता. लोकांनी पक्षाचा इतिहास आणि भौगोलिक माहिती शोधायला सुरुवात करताच, धक्का बसलेल्या अभिजीत दीपके यांनी तत्काळ या प्रकरणाचा पदार्फाश केला. दरम्यान, त्याने पक्षाचे अधिकृत इन्स्टाग्राम पेज हॅक केल्याचा दावा केला होता आणि जेव्हा ते दुरुस्त करण्यात आले, तेव्हा त्याच्याच पक्षाने हा वाद निर्माण करणाºया पक्षाचे संस्थापक मेघनाद यांना फॉलो करणे थांबवले होते.

याचा अर्थ कुठेतरी काहीतरी गडबड आहे. असे काहीतरी घडत आहे जे सध्या अदृश्य आहे, पण निश्चितपणे जाणवत आहे. भाजप या पक्षाला परदेशातून कार्यरत असलेल्या विरोधी पक्षाचे एक साधन म्हणत आहे, तर अनेक ज्येष्ठ पत्रकार आणि विचारवंत याला भाजपची ‘बी-टीम’ म्हणून चित्रित करत आहेत. अभिजीत दीपके यांच्या अनेक कृतींमुळेही संशय निर्माण होत आहे. अभिजीत केवळ एका विशिष्ट पक्षाचे समर्थक मानल्या जाणाºया पत्रकारांनाच मुलाखती देतो, वादग्रस्त व्यक्तींना अनफॉलो करतो आणि मग काही पत्रकारांना फॉलो करून त्यांनाही अनफॉलो करतो. भारताच्या लोकशाही चळवळीचे स्वरूप आणि भारतातील मुख्य प्रवाहातील व नवीन माध्यमांच्या (यूट्युबर्स) सवयी समजून घेऊन, अगदी सुरुवातीपासूनच इतकी निवडक भूमिका घेणाºया व्यक्तीच्या मागे किती मोठी टीम किंवा एखादी हुशार व्यक्ती काम करत असेल याची कल्पना करा. भाजप आणि आम आदमी पार्टी दोन्ही पक्ष आंदोलनांच्या माध्यमातून प्रभावाचे वातावरण निर्माण करण्यात पारंगत आहेत. दुर्दैवाने, देशातील सर्वात जुना पक्ष, सर्वाधिक काळ सत्तेवर असलेला आणि सध्या सर्वात मोठा विरोधी पक्ष असलेला काँग्रेस पक्ष, एक मोठे आंदोलन कसे चालवायचे आणि त्याला लोकप्रिय कसे करायचे हे विसरला आहे. हे देखील लक्षात घेण्यासारखे आहे की, काही प्रमुख पत्रकारांपेक्षा मुख्य प्रवाहातील माध्यमे त्यांच्या यूट्युब चॅनेलवर झुरळ जनता पक्षाला खूप जास्त जागा देत आहेत. गेल्या काही वर्षांत असे कधी घडले आहे, हे आठवण्याचा प्रयत्न करा.

याचवेळी अरविंद केजरीवाल यांच्या आंदोलनाचा अगदी सुरुवातीपासून आढावा घेतला तर लक्षात येईल की, पत्रकार परिषदेच्या आमंत्रणांवर केजरीवाल यांचे नाव अनेकदा शेवटी आणि अरविंद केजरीवाल असे लिहिलेले असायचे. आता त्या पक्षात फक्त अरविंद केजरीवालच उरले आहेत. तेव्हासुद्धा अण्णा-अरविंद आंदोलनावर प्रश्न विचारणाºया कोणालाही भ्रष्ट मानले जात असे. आजही, जर कोणी झुरळ जनता पक्षावर प्रश्न विचारलात, तर एका विशिष्ट परिसंस्थेचे सदस्य (पत्रकारांसहित) तुमच्या प्रामाणिकपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्यासाठी लगेच पुढे येतात आणि विचारतात, झुरळ जनता पक्षाबद्दल कोणाला काय अडचण असू शकते?

पण जे असे म्हणतात त्यांनी लक्षात घेतले पाहिजे की, दुधाने तोंड भाजले की माणूस ताक फुंकून पितो. काहीही असो, लोकशाहीची पहिली अट म्हणजे, प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य, आणि कोणीही प्रश्नांच्या पलीकडे असू शकत नाही. जो कोणी नेता किंवा संघटना स्वत:ला प्रश्नांच्या पलीकडे नेण्याचा प्रयत्न करतो, तो केवळ एकच संदेश देतो की त्याचे हेतू अस्पष्ट आहेत.

हे अगदी खरे आहे की, सरकारच्या कामगिरीबद्दल लोकांमध्ये, विशेषत: तरुणांमध्ये, प्रचंड संताप आहे. पण या देशाने यापूर्वीही असे अनुभव घेतले आहेत, जेव्हा काही व्यक्तींनी स्वत:च्या राजकीय स्वार्थासाठी देशातील तरुणांच्या संतापाचा गैरफायदा घेतला होता. अशा व्यक्तींनी त्यांना उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने दाखवली आणि पूर्ण करणे कठीण असलेली खोटी व मोहक आश्वासने दिली. त्यामुळे यावेळी भारतातील जनतेने, विशेषत: तरुणांनी सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. देशात बदल घडवून आणण्यासाठी कोणतीही मोहीम देशांतर्गतच सुरू केली पाहिजे आणि कोणत्याही नवीन व्यक्तीवर किंवा संघटनेवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी लोकांनी डोळे झाकून स्वत:ला विचारले पाहिजे की, त्या नवीन संघटनेचा, चळवळीचा किंवा व्यक्तीच्या मोहिमेचा सर्वाधिक फायदा कोणत्या राजकीय पक्षाला किंवा नेत्याला होईल? जो तरुण एक आभासी पक्ष निर्माण करून अमेरिकेत बसून मजा मारतो आणि गंमत पाहत आहे, त्याला कसले आले देशप्रेम? देशप्रेम असते तर तो तिकडे गेला असता का? इथे सामाजिक प्रश्नांवर काम केले असते. पण हे सगळेच एकंदर ढोंग आहे, आभासी आहे.

प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स