सरकार आणि देश यात फरक आहे

लोकशाहीतील सर्वात मूलभूत सत्यांपैकी एक म्हणजे राष्ट्र आणि सरकार या एकच गोष्टी नाहीत. हा भेद केवळ सैद्धांतिक नसून लोकशाहीच्या आरोग्यासाठी मूलभूत आहे. राष्ट्र ही एक चैतन्यशील, बहुस्तरीय आणि सतत विकसित होणारी सामूहिक चेतना आहे, जी तिची विविधता, संघर्ष, इतिहास, आकांक्षा आणि भविष्य यांचा संग्रह आहे. याउलट, सरकार ही एक तात्पुरती व्यवस्था आहे, जी लोकांद्वारे वेळोवेळी निवडली जाते. सरकारे येतात आणि जातात, पण राष्ट्र टिकून राहते. हे वरवर सोपे वाटणारे सत्य लपवणे म्हणजे लोकशाहीचा आत्माच कमकुवत करणे आहे.

जेव्हा सत्ताधारी पक्ष आपले राजकीय हितसंबंध राष्ट्रीय हित म्हणून मांडू लागतो, तेव्हा समस्या निर्माण होते. हा कल नवीन नाही, परंतु आजच्या काळात तो अधिक बोलका आणि आक्रमक झाला आहे. सरकारवरील टीकेला राष्ट्रावरील टीका म्हणून चित्रित करणे, मतभेदांना देशद्रोहाच्या बरोबरीचे ठरवणे आणि एका नेत्याच्या प्रतिमेला राष्ट्राच्या प्रतिष्ठेच्या बरोबरीचे मानणे, ही सर्व लोकशाही संवादाला मर्यादित करण्याची साधने आहेत. यामुळे नागरिकांवर प्रश्न विचारण्यापासून परावृत्त होण्याचा दबाव निर्माण होतो, अन्यथा त्यांना ‘राष्ट्रविरोधी’ ठरवले जाईल.

कोणत्याही सुदृढ लोकशाहीमध्ये टीका करणे हा केवळ नागरिकांचा हक्कच नाही, तर त्यांचे कर्तव्यही आहे. सरकारच्या धोरणांवर, निर्णयांवर आणि कार्यपद्धतींवर प्रश्न विचारणे, त्यांचे विश्लेषण करणे आणि आवश्यक असेल तेव्हा त्यांना विरोध करणे, हे सक्रिय नागरिकत्वाचे आवश्यक घटक आहेत. जर ही प्रक्रिया कमकुवत झाली, तर सत्तेचे केंद्रीकरण वाढते आणि उत्तरदायित्व कमी होते. जेव्हा सरकार आणि राष्ट्र यांना एकच मानले जाते, तेव्हा लोकशाही संस्था कमकुवत होतात, नागरी हक्कांचे उल्लंघन होते आणि हुकूमशाही प्रवृत्ती फोफावतात.

कोणत्याही उच्चपदस्थ नेत्याची प्रतिष्ठा आणि मान-सन्मान नि:संशयपणे महत्त्वाचे आहेत, परंतु त्यांची तुलना राष्ट्राच्या प्रतिष्ठेशी करणे हे एक धोकादायक अतिसुलभीकरण आहे. राष्ट्राची प्रतिष्ठा कोणत्याही एका व्यक्तीच्या प्रतिमेवर अवलंबून नसते, तर ती तेथील संस्थांच्या सामर्थ्यावर, नागरिकांच्या स्वातंत्र्यावर, न्यायपालिकेच्या निष्पक्षतेवर आणि समाजाच्या सर्वसमावेशक रचनेवर अवलंबून असते. जेव्हा आपण नेत्यावरील टीकेला राष्ट्राचा अपमान मानतो, तेव्हा आपण नकळतपणे संस्था आणि व्यक्ती यांच्यात असायला हवा असलेला लोकशाहीचा समतोल बिघडवतो. हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की, लोकशाहीमध्ये संस्था व्यक्तींपेक्षा श्रेष्ठ असतात.

व्यक्तिपूजेची ही प्रवृत्ती हळूहळू संस्थात्मक चौकट कमकुवत करते आणि लोकशाहीला व्यक्तिकेंद्रित व्यवस्थेत रूपांतरित करण्याचा धोका निर्माण करते. सत्ताधारी पक्षाचे हितसंबंध आणि राष्ट्रीय हित नेहमीच एकसारखे नसतात. प्रत्येक पक्ष स्वाभाविकपणे आपल्या विस्तारासाठी, प्रभावासाठी आणि निवडणुकीतील यशासाठी काम करतो आणि हा लोकशाही राजकारणाचाच एक भाग आहे. तथापि, जेव्हा हे हितसंबंध राष्ट्रीय हित म्हणून सादर केले जातात आणि विरोधी आवाज दाबण्याचा प्रयत्न केला जातो, तेव्हा समस्या निर्माण होतात. यामुळे धोरणनिर्मितीमध्ये विविध दृष्टिकोनांना वाव कमी होतो आणि एकतर्फी निर्णय घेतले जाऊ शकतात.

लोकशाहीचे सार म्हणजे विविध मतांमधील संवाद, ज्यातून पुढे धोरणांची निर्मिती होते. या चर्चेत नागरिक मध्यवर्ती भूमिका बजावतात. लोकशाहीमध्ये नागरिकांचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे. प्रश्न विचारणे, माहिती गोळा करणे, धोरणांचे मूल्यांकन करणे आणि स्वतंत्र मते तयार करणे हे सर्व लोकशाही नागरिकत्वाचे आवश्यक घटक आहेत. जर नागरिकांनी ही जबाबदारी टाळली, तर सत्तेतील असमतोल वाढतो आणि लोकशाही कमकुवत होऊ लागते. हे देखील समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की, टीका करणे म्हणजे विरोध किंवा नकारात्मकताच असेल असे नाही. रचनात्मक टीका ही अशी प्रक्रिया आहे, ज्याद्वारे धोरणांमध्ये सुधारणा होते आणि शासन अधिक प्रभावी बनते.

एका परिपक्व लोकशाहीमध्ये, सरकार टीकेकडे धोका म्हणून नव्हे, तर एक संधी म्हणून पाहते. तथापि, जेव्हा टीकेलाच शत्रुत्व म्हणून पाहिले जाते, तेव्हा ते लोकशाहीच्या असुरक्षिततेचे लक्षण असते. आज, देश आणि सरकार यांच्यातील हा फरक स्पष्टपणे समजून घेणे आणि तो टिकवून ठेवणे ही गरज आहे. आपण हे ओळखले पाहिजे की, सरकारे तात्पुरती असतात, परंतु देश कायमस्वरूपी असतो. म्हणून, आपली सर्वोच्च निष्ठा कोणत्याही पक्षाशी किंवा व्यक्तीशी नसून, या देशाला परिभाषित करणाºया मूल्यांशी असली पाहिजे- लोकशाही, न्याय, समानता, सार्वभौमत्व आणि स्वातंत्र्य. भारतीय जनता पक्ष मोठा होण्याचे कारण हेच आहे की, त्यांचे तत्त्व राष्ट्र किंवा देश प्रथम आहे. बाकीचे पक्ष व्यक्ती आणि घराणेशाहीमुळे खालसा होताना दिसत आहेत.

एक सशक्त लोकशाही ती असते, जिथे नागरिक निर्भयपणे प्रश्न विचारू शकतात, जिथे मतभेदांचा आदर केला जातो आणि जिथे सरकारे जनतेला उत्तरदायी असतात. राज्य आणि सरकार यांच्यातील हे आवश्यक अंतर राखणे ही लोकशाहीच्या सुरक्षेची सर्वात मोठी हमी आहे. जर आपण हा फरक विसरलो, तर आपण केवळ आपली नागरिक जबाबदारीच सोडून देत नाही, तर एक राष्ट्र म्हणून आपल्याला एकत्र बांधून ठेवणारी लोकशाही भावनाही कमकुवत करतो.