बिहारचे राजकारण पुन्हा एकदा एका चौरस्त्यावर आहे, जिथे सत्तेची मुळे घराणेशाही, वारसा आणि बंडखोरीच्या जाळ्यात अडकली आहेत. राष्ट्रीय जनता दलाचे अध्यक्ष लालू प्रसाद यादव यांचे दोन्ही पुत्र - तेजस्वी यादव आणि तेजप्रताप यादव - वेगवेगळ्या मार्गांवर उभे आहेत, परंतु त्यांचे राजकारण अजूनही एकाच राजकीय केंद्राभोवती फिरत असल्याचे दिसते. एका बाजूला राघोपूर आहे— ‘मुख्यमंत्र्यांची भूमी’ म्हणून ओळखली जाते. ही ती जागा आहे जिथे प्रथम लालू प्रसाद यादव आणि नंतर राबडी देवी यांना सत्तेच्या शिखरावर पोहोचवले. आता, लालूंचा धाकटा मुलगा, तेजस्वी यादव, तिसºयांदा तिथून निवडणूक लढवत आहे आणि यावेळी, तो केवळ उमेदवार नाही तर मुख्यमंत्रिपदाचा दावेदार देखील आहे.
दुसºया बाजूला महुआ आहे— जिथे मोठा भाऊ तेजप्रताप यादव यांनी एकदा पहिला विजय मिळवला होता. आता, तो त्याच भूमीत परतला आहे, परंतु यावेळी, त्याला वडिलांच्या पक्षातून काढून टाकण्यात आले आहे, एका नवीन राजकीय ओळखीसह—जनशक्ती जनता दलाचे प्रमुख म्हणून. ही निवडणूक केवळ जागांसाठीची स्पर्धा नाही, तर कुटुंबातील विचार, अहंकार आणि नेतृत्वाच्या संघर्षाचे व्यासपीठ देखील बनली आहे.
राघोपूरबद्दल बोलायचे झाले तर, वैशाली जिल्ह्यातील राघोपूर विधानसभा मतदारसंघ या बिहार निवडणुकीत सर्वात हाय-प्रोफाइल रणांगण बनला आहे. येथील ३.४ लाखांहून अधिक मतदारांना माहीत आहे की, त्यांचा निर्णय राज्याचे भविष्य ठरवू शकतो. तेजस्वी यादव महाआघाडीचे मुख्यमंत्रिपदाचे उमेदवार म्हणून तिसºयांदा निवडणूक लढवत आहेत. त्यांचा प्रचार बदलाच्या राजकारणावर केंद्रित आहे. रॅलींमध्ये ते वारंवार म्हणतात, ही निवडणूक बिहारला दिशा देण्याची संधी आहे, फक्त सरकार बदलण्याची नाही. यावेळी, आरजेडीला डाव्या पक्षांचा आणि काँग्रेसचा पाठिंबा आहे, तसेच त्यांच्या पारंपरिक यादव मतपेढीचाही पाठिंबा आहे. निषाद मतपेढीवर गड असलेला व्हीआयपी पक्ष देखील युतीचा भाग आहे. परंतु भाजपचे सतीश कुमार, तेच सतीश कुमार ज्यांनी २०१० मध्ये राबडीदेवींना पराभूत करून ही व्हीआयपी जागा हिसकावून घेतली होती, तेच सतीश कुमार या युतीसाठी एक मोठे आव्हान ठरत आहेत.
सतीश कुमार प्रश्न उपस्थित करतात, दोन वेळा उपमुख्यमंत्री राहिलेले तेजस्वी त्यांच्या मतदारसंघासाठी एकही महाविद्यालय किंवा रुग्णालय मिळवू शकले नाहीत. जर स्थानिक विकास दिसत नसेल, तर राज्य विकासाच्या आश्वासनांवर विश्वास कसा ठेवता येईल? तेजस्वीवर अवलंबून असलेला यादव समुदायही यावेळी आत्मपरीक्षणाच्या स्थितीत आहे. एकीकडे, ते स्वत:च्या मुलाला शोधत आहेत, तर दुसरीकडे, गेल्या दोन दशकांपासून त्यांना शक्तिहीनतेची वेदनाही जाणवत आहे.
दुसरीकडे, राघोपूरपासून सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या महुआमध्ये, कथा पूर्णपणे वेगळी आहे, परंतु तितकीच भावनिक आहे. ही ती जागा आहे जिथे २०१५ मध्ये तेजप्रताप यादव यांनी पहिला राजकीय विजय मिळवला होता. आता ते परत आले आहेत, पण यावेळी आरजेडीच्या झेंड्याशिवाय. महुआमध्ये एक मनोरंजक म्हण आहे: तूप फक्त डाळीत पडते. याचा अर्थ असा की, तुम्ही तेजप्रतापला मतदान करा किंवा आरजेडीला, शेवटी लालू कुटुंबालाच फायदा होईल. बिहारच्या यादव मतदारांच्या हृदयात हे भावनिक बंधन जिवंत आहे. या जागेसाठी राजदने त्यांचे निष्ठावंत विद्यमान आमदार मुकेश रोशन यांना उमेदवारी दिली आहे. रोशन यांचे सर्वात मोठे आव्हान तेजप्रताप यांचे नाही, तर लालू कुटुंबातील प्रत्येक शाखेला बांधून ठेवणाºया भावनांचे आहे.
तेजप्रताप म्हणतात, राजदमध्ये परतण्यापेक्षा मृत्यू निवडणे चांगले. पण बिहारच्या लोकांना माहीत आहे की, या कुटुंबाचे राजकीय संबंध नेहमीच घटस्फोटित नसतात. त्यांना संघर्षातही एकत्र राहण्याची कला माहीत आहे. तेजप्रताप यांचे आश्वासन नेहमीसारखेच रंगीत आहेत- जर मी जिंकलो तर मी महुआमध्ये एक आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बांधेन, जिथे भारत-पाकिस्तान सामने होतील. पण वास्तविकता वेगळी आहे- एक वैद्यकीय महाविद्यालय बांधले गेले आहे, परंतु त्याचे दरवाजे बंद आहेत; इमारत उभी आहे, परंतु बेड नाहीत. म्हणूनच महुआचे मतदार आज हृदय आणि मनमध्ये विखुरलेले आहेत.
शिवाय, बिहारच्या राजकारणात लालू प्रसाद यादव यांची विचारसरणी दोन दिशेने विभागली जात असल्याचे दिसते. तेजस्वी आपल्या भाषणांमध्ये बेरोजगारी, शिक्षण आणि प्रशासनाची नवीन भाषा या विचारसरणीला आधुनिक करण्याचा प्रयत्न करतात, तर तेजप्रताप धर्म, जात आणि अभिमानाच्या प्रतीकांना आवाहन करून भावनिकदृष्ट्या लोकप्रिय स्वरूपात ती विचारसरणी जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. तेजस्वी राघोपूरमध्ये लालूंचा पर्याय बनण्याचा प्रयत्न करत असताना, महुआमध्ये तेजप्रताप वारसा चे ओझे आणि आशीर्वादांमध्ये अडकताना दिसतात.
काहीही असो, या निवडणूक रणांगणात लालूप्रसाद यांचे आशीर्वाद किंवा लालूप्रसाद यांचे नाव जास्त प्रभाव पाडेल का, याकडे आता सर्वांचे लक्ष लागले आहे. वडिलांच्या पाठिंब्याने राघोपूरमध्ये निवडणूक लढवणारा धाकटा मुलगा तेजस्वी यादव सत्तेच्या शिडीवर चढतो की, स्वत:च्या ताकदीवर आणि करिष्म्यावर अवलंबून राहून रिंगणात उतरलेला मोठा मुलगा तेजप्रताप यादव चमत्कार घडवतो हे पाहणे मनोरंजक ठरेल. बिहारच्या लोकांना माहीत आहे की येथील राजकारण फक्त गणितावर नाही, तर थोड्याशा जादू आणि अनेक नाटकांवर देखील अवलंबून आहे. निकाल बनावट आहे की भांडे हे मतमोजणीच्या दिवशीच कळेल!
प्रफुल्ल फडके/ अन्वय
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा