रामायणाचे लेखक महर्षी वाल्मिकी यांचे अद्वितीय संदेश जनतेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी दरवर्षी आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला महर्षी वाल्मिकी जयंती साजरी केली जाते. यावर्षी वाल्मिकी जयंती ७ आॅक्टोबर रोजी साजरी केली गेली. असे मानले जाते की, रामायण काळापासून महर्षी वाल्मिकींची जयंती त्यांच्या सन्मानार्थ साजरी केली जात आहे. या निमित्ताने देशभरात विविध सामाजिक आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सनातन धर्मातील अग्रगण्य ऋषींपैकी एक महर्षी वाल्मिकी यांनी संस्कृतमध्ये लिहिलेले रामायण हे सर्वात प्राचीन मानले जाते. पहिले संस्कृत महाकाव्य रामायण रचल्याबद्दल त्यांना आदिकवी म्हणूनही ओळखले जाते. वाल्मिकींचे मोक्षदायिनी रामायण आजही जगभरात प्रसिद्ध आहे, वेदांसारखेच आहे, २१ भाषांमध्ये उपलब्ध आहे आणि सनातन धर्माच्या अनुयायांमध्ये ते आदरणीय आहे. देशाला सांस्कृतिक एकतेच्या धाग्यात बांधण्यात रामायणाने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. राष्ट्राचा अमूल्य खजिना असलेल्या रामायणातील प्रत्येक अक्षर अमरत्वाचे प्रतीक आणि गंभीर पापांचा नाश करणारा मानला जातो. वाल्मिकींचे रामायण हे ज्ञान, विज्ञान, भाषाशास्त्र, ललित कला, ज्योतिष, आयुर्वेद, इतिहास आणि राजकारणाचे केंद्रबिंदू मानले जाते. श्रीरामांच्या जीवनातून हे महाकाव्य आपल्याला जीवनाचे सत्य आणि कर्तव्य यांची ओळख करून देते. रामायणात अनेक ठिकाणी महर्षी वाल्मिकींनी सूर्य, चंद्र आणि नक्षत्रांची अचूक गणना कशी केली हे स्पष्टपणे ज्योतिष आणि खगोलशास्त्राचे त्यांचे सखोल ज्ञान दर्शवते.
रामायण हे वैदिक जगाचे पहिले काव्य मानले जाते, ज्यामध्ये एकूण चोवीस हजार श्लोक आहेत. असे मानले जाते की महर्षी वाल्मिकी यांनी या जगातील पहिले श्लोक रचले, ज्यामुळे संस्कृत भाषेचा जन्म झाला. विविध पौराणिक कथांमध्ये असे वर्णन केले आहे की, महर्षी वाल्मिकी होण्यापूर्वी त्यांचे नाव रत्नाकर होते, जो आपल्या कुटुंबाचे पोट भरण्यासाठी लोकांना लुटत असे. एकदा एका निर्जन जंगलात तो नारद मुनींना भेटला. रत्नाकरने नारदांना पकडले आणि त्यांना लुटण्याचा प्रयत्न केला. मग नारदांनी विचारले की, तू असे घृणास्पद कृत्य का करतोस? रत्नाकरने उत्तर दिले, ‘आपल्या कुटुंबाचे पोट भरण्यासाठी.’ मग नारद मुनींनी विचारले, ‘ज्या कुटुंबासाठी तू इतकी पापकर्म करतोस ते कुटुंब तुमच्या पापकर्मांमध्ये भागीदार होण्यास तयार असेल का?’ उत्तर शोधण्यासाठी, रत्नाकरने नारद मुनींना झाडाला बांधले आणि घरी परतला. त्याने कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याला विचारले, ‘तुम्ही माझ्यासोबत दरोडेखोर होण्याच्या आणि लोकांना लुटण्याच्या पापात सहभागी होता का?’ कुटुंबातील सदस्यांनी उत्तर दिले, ‘तुम्ही या कुटुंबाचे रक्षक आहात, म्हणून त्यांना अन्न देणे हे तुमचे कर्तव्य आहे; या पापात आमचा कोणताही सहभाग नाही.’
सर्वांकडून एकच उत्तर मिळाल्यावर रत्नाकर खूप दु:खी झाला आणि नारद मुनींच्या पाया पडला. त्यानंतर नारद मुनींनी रत्नाकरला सत्य आणि धार्मिकतेच्या मार्गावर चालण्यास सांगितले. रत्नाकरने त्याच्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्याचा मार्ग विचारला तेव्हा नारद मुनींनी त्याला ‘राम’ नावाचा जप करण्याचा सल्ला दिला, परंतु रत्नाकरने उत्तर दिले, ‘ऋषी! मी माझ्या आयुष्यात इतके पाप केले आहे की, मी राम नावाचा जप करू शकत नाही.’ नारद मुनींनी त्याला ‘मरा-मरा’ जप करण्यास सांगितले आणि रत्नाकर ‘मरा-मरा’ जप करत राहिल्याने त्याच्या मुखातून ‘राम’ नाव आपोआप बाहेर पडू लागले. तो रामनामात इतका मग्न झाला की, एक तपस्वी म्हणून तो वर्षानुवर्षे तीव्र ध्यान आणि तपस्येत रमला, त्याच्या शरीरावर मुंग्यांचे ढिगारे वाढले. इतक्या कठोर तपश्चर्येनंतर त्याला ज्ञानप्राप्ती झाली आणि रत्नाकरपासून तो महर्षी वाल्मिकी झाला.
पौराणिक कथांमध्ये असेही नमूद आहे की, भगवान रामांनी माता सीतेचा त्याग केल्यानंतर, ती महर्षी वाल्मिकींच्या आश्रमात वनदेवी नावाने राहिली आणि लव आणि कुश यांना जन्म दिला, ज्यांना महर्षी वाल्मिकींनी ज्ञान दिले. लव आणि कुश यांनीच सर्वप्रथम भगवान रामाला संपूर्ण रामायण सांगितले. म्हणूनच वाल्मिकींच्या रामायणात लव आणि कुश यांच्या जन्मानंतरचा वृत्तांत देखील समाविष्ट आहे. तथापि, महर्षी वाल्मिकींचे जीवन आपल्याला शिकवते की, जीवनात नवीन सुरुवात करण्यासाठी विशिष्ट वेळ किंवा प्रसंग आवश्यक नाही; त्यासाठी फक्त सत्य आणि नीतिमत्ता स्वीकारणे आवश्यक आहे. त्यांचे जीवन आपल्याला वाईट कृत्ये सोडून चांगल्या कृत्ये आणि भक्तीच्या मार्गावर पुढे जाण्याचा मार्ग दाखवते. महर्षी वाल्मिकींचे जीवन संपूर्ण मानवजातीला शिकवते की, जीवनात कितीही अडचणी आल्या तरी, जर एखाद्याची इच्छा असेल तर तो धैर्य, दृढनिश्चय आणि मानसिक शक्तीच्या सहाय्याने सर्व अडथळ्यांवर मात करू शकतो.
प्रफुल्ल फडके/दीपावली विशेष
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा