आधुनिक विमानांच्या युगाची सुरुवात

भारतीय हवाई दलाने (आयएएफ) चार दिवसांपूर्वी त्यांचे प्रतिष्ठित मिग-२१ लढाऊ विमान निवृत्त केले. संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह, संरक्षण प्रमुख जनरल अनिल चौहान, लष्कर प्रमुख जनरल उपेंद्र द्विवेदी आणि नौदल प्रमुख अ‍ॅडमिरल दिनेश त्रिपाठी यांच्यासह वरिष्ठ लष्करी अधिकारी या समारंभात उपस्थित होते. हा दिवस भारतीय हवाई दलाच्या इतिहासातील एका युगाचा अंत आहे, कारण १९६३ पासून आतापर्यंत मिग-२१ ने देशाच्या हवाई संरक्षणाचा कणा म्हणून काम केले. नवे तंत्रज्ञान येत राहते आणि जुने मोडीत काढायचे असते. हा तर जगाचा आणि सृष्टीचाही नियम आहे. पण आपल्याकडे भावनीक महत्व खूप असते. आपला देश हा भावनाशील वृत्तीने ओळखला जातो. त्यामुळे सहा दशके ज्या विमानाने आपली साथ केली त्याला निरोप देणे सोप नव्हते. पण नवे तंत्रज्ञान आले तरी मीग २१ ची आठवण कायम स्मरणात राहील कारण अनेक युद्धात त्याने महत्वपूर्ण कामगिरी केलेली आहे. म्हणूनच मिग २१ ची निवृत्ती करताना आपण एका नव्या अंतराळ युगाची सुरवात होत आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

लक्षात घेतले पाहिजे की जेव्हा मिग-२१ भारतीय हवाई दलात समाविष्ट करण्यात आले तेव्हा ते त्याच्या तंत्रज्ञान आणि वेगासाठी जगातील सर्वात प्रगत लढाऊ विमानांपैकी एक मानले जात असे. सुरुवातीला, ते प्रामुख्याने इंटरसेप्टर म्हणून काम करत होते, म्हणजेच शत्रूच्या विमानांना रोखण्यासाठी आणि हवाई क्षेत्राचे रक्षण करण्यासाठी ते डिझाइन केलेले होते.

विविध अपग्रेड आणि नवीन आवृत्त्यांद्वारे, मिग-२१ ने १९६५ आणि १९७१ च्या भारत-पाक युद्धांसह आणि १९९९ च्या कारगिल संघर्षासह अनेक युद्धांमध्ये त्याचे मूल्य सिद्ध केले. भारताने आतापर्यंत विविध प्रकारांमध्ये ७०० हून अधिक मिग-२१ विमाने खरेदी केली आहेत. सर्वात आधुनिक 'बायसन' (इकर) आवृत्तीमध्ये आधुनिक एव्हियोनिक्स, रडार आणि प्रगत क्षेपणास्त्रे आहेत.

तथापि, विमानाच्या सिंगल-इंजिन क्षमतेमुळे आणि जुन्या इंजिन समस्यांमुळे, मिग-२१ ला गेल्या काही वर्षांत असंख्य अपघात झाले आहेत. सरकारी आकडेवारीनुसार, गेल्या ६० वर्षांत ५०० हून अधिक मिग-२१ क्रॅश झाले आहेत, ज्यामध्ये किमान १७० वैमानिकांचा मृत्यू झाला आहे. असे असूनही, भारतीय वायुसेनेचे वरिष्ठ अधिकारी मानतात की इतक्या काळ उड्डाण करणाºया विमानासाठी त्याचा सुरक्षा रेकॉर्ड तुलनेने समाधानकारक आहे.

आपण हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे की मिग-२१ निवृत्त झाल्यानंतर, भारतीय हवाई दलाच्या लढाऊ स्क्वॉड्रनची संख्या ४२ स्क्वॉड्रनच्या मानक ताकदीच्या तुलनेत २९ पर्यंत घसरली आहे. भविष्यातील दोन सीमेवर संभाव्य संघर्षाच्या बाबतीत ही कमतरता एक गंभीर आव्हान निर्माण करू शकते. पाकिस्तानच्या अंदाजे २०-२५ स्क्वॉड्रन आणि चीनच्या ६० हून अधिक स्क्वॉड्रनच्या तुलनेत ही तफावत खूपच मोठी आहे.

हवाई दलाचे सध्याचे लक्ष प्रामुख्याने हवाई संरक्षण प्रणाली आणि जमिनीवरून हवेत मारा करणारी (रअट) आणि जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारी शस्त्रे मजबूत करण्यावर आहे. या कारणास्तव, भारताने रशियन र-400 मोबाइल क्षेपणास्त्र प्रणाली स्वीकारली आहे आणि स्वदेशी आकाश-बाण हवाई संरक्षण प्रणाली विकसित केली आहे.

भविष्यातील तयारीबद्दल, हवाई दल त्यांच्या कमी होत चाललेल्या लढाऊ दलाला पूरक म्हणून स्वदेशी आणि परदेशी विमानांचे मिश्रण स्वीकारत आहे. ऌअछ द्वारे उत्पादित तेजस ट‘1अ मध्ये अएरअ रडार, एक प्रगत इलेक्ट्रॉनिक युद्ध संच आणि इश्फ क्षमता असलेले क्षेपणास्त्रे आहेत. तेजस ट‘2 आणि अटउअ पुढील दशकात भविष्यातील पाचव्या पिढीतील स्टेल्थ विमान म्हणून सेवेत दाखल होतील. ऊं२२ं४’३ फांं’ी हे 114 विमानांच्या खरेदीसाठी प्रमुख दावेदार आहे. काही विमाने ताबडतोब खरेदी केली जातील, तर उर्वरित ऌअछ आणि ऊं२२ं४’३ यांच्या भागीदारीत भारतात तयार केली जातील. याव्यतिरिक्त, सुपर-30 कार्यक्रमांतर्गत 84 र४-30टङक विमाने अपग्रेड केली जातील.

आपण हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे की कअऋ ला नवीन तंत्रज्ञान आणि विमानांच्या वितरणात सतत विलंब सहन करावा लागला आहे. यामुळेच मिग-२१ चे दीर्घकाळ चालणे शक्य झाले. अमेरिकेकडून इंजिन खरेदी आणि रडार आणि शस्त्रास्त्रांच्या एकत्रीकरणामुळे पहिल्या तेजस एमके१ए विमानाची डिलिव्हरी देखील उशिरा झाली. एएमसीए अजूनही विकासाधीन आहे आणि त्याचा नमुना तयार होण्यास अनेक वर्षे लागू शकतात.

मिग-२१ ची निवृत्ती भारतीय हवाई दलासाठी भावनिक आणि धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाची आहे. हे विमान सहा दशकांपर्यंत देशाच्या सुरक्षेचे प्रतीक राहिले नाही तर भारतीय हवाई दलाच्या क्षमता, धैर्य आणि स्वावलंबनाचे प्रतीक देखील राहिले. भारत नवीन युगातील प्रगत विमानांकडे वळत असताना, मिग-२१ चा वारसा नेहमीच लक्षात ठेवला जाईल. भारताची सामरिक शक्ती वाढवताना नवे तंत्रज्ञान आत्मसात करणे ही काळाची गरज असते. कुठे तरी थांबायचे असते. काही गोष्टी कालबाह्य होत असतात त्यामुळे कालानुरुप तंत्रज्ञान आत्मसात करताना जुने काही तरी सोडावे लागते. सहा दशके साथ करणारे मीग २१ निवृत्त झाले असले तरी भारतीय इतिहासात त्याची नोंद अजरामर अशीच असणार आहे. त्यामुळे नव्या युगाची नांदी सुरु झालेली असताना मिग २१ चा तिसरा अंक संपून त्यावर पडदा पडला आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

३०/०९/२०२५