लिव्ह-इन रिलेशनशिपच्या समर्थकांनी सोशल सायन्स रिसर्चमध्ये प्रकाशित सहवास विघटन आणि तरुणांमध्ये मानसिक त्रास हा अभ्यास वाचला पाहिजे. या अभ्यासानुसार, लिव्ह-इन रिलेशनशिप तुटल्यानंतर नैराश्य, मानसिक ताण आणि भावनिक अस्थिरता वाढते. लिव्ह-इन रिलेशनशिप तुटणे ही एक अत्यंत तणावपूर्ण जीवन घटना आहे, ज्याचे दूरगामी आणि घातक मानसिक परिणाम होऊ शकतात.
अलीकडेच मद्रास उच्च न्यायालयाने लिव्ह-इन रिलेशनशिपच्या प्रथेवर चिंता व्यक्त केली आणि म्हटले की, अशा नात्यांमध्ये असलेल्या महिलांना पत्नीचा दर्जा देऊन त्यांचे संरक्षण केले पाहिजे. न्यायालयाने असेही म्हटले आहे की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप हा भारतीय समाजासाठी एक सांस्कृतिक धक्का आहे, परंतु ते मोठ्या प्रमाणात घडत आहेत. मुलींना वाटते की, त्या आधुनिक आहेत आणि लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहण्याचा निर्णय घेतात, परंतु काही काळानंतर त्यांना हे लक्षात येते की, हे नाते लग्नासारखी सुरक्षितता प्रदान करत नाही.
अनेक न्यायालयांनी सातत्याने इशारा दिला आहे की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप मुलींसाठी सामाजिकदृष्ट्या अधिक हानिकारक आहे, परंतु कदाचित तरुणांसाठी, आधुनिक म्हणजे पाश्चात्य संस्कृती स्वीकारणे. ही मानसिकता त्यांना अशा परिस्थितीत ढकलते ज्यातून सुटण्याचा प्रत्येक प्रयत्न अयशस्वी होतो. जर असे नसते तर लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये असलेले कोणतेही जोडपे न्यायालयाकडे धावताना दिसले नसते.
आॅगस्ट २०२३ मध्ये अदनान विरुद्ध उत्तर प्रदेश राज्य आणि इतर प्रकरणांमध्ये, अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने असे निरीक्षण नोंदवले की, बहुतेक लिव्ह-इन जोडप्यांची ब्रेकअप होतात आणि नंतर महिलेला समाजाचा सामना करणे कठीण होते. सामाजिक बहिष्कारापासून ते अश्लील सार्वजनिक टिप्पण्यांपर्यंत, लिव्ह-इन रिलेशनशिपमधील त्रास संघर्षांचा भाग बनतात. तरुण पिढी लिव्ह-इन रिलेशनशिप स्वीकारून ज्या पाश्चात्य संस्कृतीचे अनुकरण करत आहे, त्यांनी हे ओळखले पाहिजे की आजही पुरुष आणि महिलांमध्ये वेगवेगळे नैतिक नियम आहेत, ज्याचे उदाहरण ब्रायना पेरेली-हॅरिस यांनी ११ युरोपीय देशांवर आधारित केलेल्या संशोधनातून दिसून येते.
असे आढळून आले की, लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहणाºया महिलांना पुरुषांपेक्षा जास्त नकारात्मक दृष्टिकोन, चारित्र्य संशय आणि सामाजिक टीकेचा सामना करावा लागतो. संशोधनात असेही सुचवण्यात आले आहे की, ज्या क्षेत्रात पारंपरिक कुटुंब आणि नैतिक मूल्ये अधिक मजबूत असतात, तिथे महिलांना नवीन नातेसंबंधांमध्ये स्वत:ला स्थापित करणे, सामाजिक स्वीकृती मिळवणे आणि लिव्ह-इन रिलेशनशिपनंतर पुन्हा सन्माननीय जीवनात प्रवेश करणे अधिक कठीण होते. संशोधकांनी या असमान आणि कठोर सामाजिक वागणुकीला लिंगभावाचा कलंक असे स्पष्टपणे म्हटले आहे. संशोधनात असे सिद्ध झाले आहे की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप ही केवळ महिलांसाठी वैयक्तिक निवड नाही, तर दीर्घकालीन मानसिक, सामाजिक आणि भविष्यातील परिणामांसह एक सामाजिक धोका आहे.
असंख्य अभ्यास असे सिद्ध करत आहेत की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप कधीही विवाह संस्थेचा पर्याय असू शकत नाहीत. मानसशास्त्रज्ञ स्कॉट एम. स्टॅनली त्यांच्या स्लाइडिंग विरुद्ध डिसाइडिंग थिअरीमध्ये स्पष्ट करतात की, लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहणारे तरुण अनेकदा जाणीवपूर्वक निर्णय घेत नाहीत, परंतु परिस्थितीनुसार हळूहळू जीवनातील महत्त्वाचे निर्णय घेतात. या नात्यांमध्ये स्पष्ट आणि जाणीवपूर्वक वचनबद्धतेचा अभाव असतो. या असंतुलनामुळे भावनिक असुरक्षितता, मानसिक ताण आणि नातेसंबंध अस्थिर होतात. स्टॅनलीचे संशोधन असे सूचित करते की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप तुटल्याने नैराश्य, कमी आत्मसन्मान आणि भविष्यातील नातेसंबंधांवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
स्टॅनलीचा असा विश्वास आहे की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप आकर्षक वाटू शकतात, परंतु प्रत्यक्षात ते उच्च-जोखीमयुक्त असतात, ज्यामुळे अनेकदा नकारात्मक परिणाम होतात. अदनान विरुद्ध उत्तर प्रदेश राज्य आणि इतर प्रकरणांमध्ये अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचे निरीक्षण स्टॅनलीच्या या दृष्टिकोनाला पुष्टी देते की, लिव्ह-इन रिलेशनशिप कधीही विवाह संस्थेद्वारे प्रदान केलेली सुरक्षा, सामाजिक स्वीकृती, प्रगती आणि स्थिरता प्रदान करू शकत नाही.
भारतीय समाजाचे सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे पाश्चात्य संस्कृती आणि बॉलीवूडने स्थापित केलेल्या संस्कृतीचा पाठलाग. या संदर्भात अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने म्हटले आहे की, या देशातील विवाह संस्था नष्ट करण्याची, समाजाला अस्थिर करण्याची आणि आपल्या देशाच्या प्रगतीला अडथळा आणण्याची एक पद्धतशीर योजना आहे. चित्रपट आणि टीव्ही मालिकांचे प्रसारण विवाह संस्थेला नष्ट करत आहे. विवाहित नातेसंबंधातील जोडीदाराशी बेवफाई आणि स्वतंत्र लिव्ह-इन संबंध हे प्रगतीशील समाजाचे लक्षण म्हणून सादर केले जात आहेत.
तरुण पिढी अशा तत्त्वज्ञानाकडे आकर्षित होते, कारण त्यांना त्याचे दीर्घकालीन परिणाम माहीत नसतात. एका नात्यातून दुसºया नात्यामध्ये उडी मारणे हे समाधानकारक जीवन नाही. लग्नाची संस्था एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनात जी सुरक्षा आणि स्थिरता प्रदान करते ती लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये अपेक्षित नाही. लिव्ह-इन समर्थकांनी सोशल सायन्स रिसर्चमध्ये प्रकाशित सहवास विघटन आणि तरुण प्रौढांमध्ये मानसिक त्रास हा अभ्यास वाचला पाहिजे. या अभ्यासानुसार, लिव्ह-इन रिलेशनशिप तुटल्यानंतर नैराश्य, मानसिक ताण आणि भावनिक अस्थिरता वाढते. लिव्ह-इन रिलेशनशिप तुटणे ही एक अत्यंत तणावपूर्ण जीवन घटना आहे, ज्याचे दूरगामी आणि संभाव्यत: घातक मानसिक परिणाम होऊ शकतात.
साहित्य सम्राट आचार्य अत्रे यांनी ६५ वर्षांपूर्वी लग्नाची बेडी हे नाटक लिहिले होते. त्यात विवाह संस्था किती महत्त्वाची हे सांगताना त्यात मैत्री विवाह म्हणजे आजची लिव्ह-इन रिलेशनशिपवर कटाक्ष टाकला आहे. यात अरुणा आणि पराग हे लिव्ह-इनमध्ये राहत असतात, पण त्यातील धोके दाखवून दोघांना लग्नाच्या बेडीत अडकवतात. कित्येक दशकांपूर्वी मांडलेला हा आचार्य अत्रेचा सिद्धांतही विचारात घेतला पाहिजे.
- प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा