महापालिका निवडणुकीत मनसेचे अपयश, एआयएमआयएमचे यश

मराठी ओळख आणि हिंदुत्वावरील वादविवादांमुळे महाराष्ट्राचे राजकारण दशकांपासून आकाराला आले आहे. म्हणूनच, हैदराबादमधून आलेल्या पक्षाने राज्यात इतकी उल्लेखनीय कामगिरी कशी केली, असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. आॅल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीनची त्याचे गृहराज्य तेलंगणामध्येही व्यापक उपस्थिती नाही आणि त्याचे राजकारण मोठ्या प्रमाणात हैदराबाद शहरापुरते मर्यादित राहिले आहे, हे लक्षात घेता हा प्रश्न आणखी गंभीर होतो आहे. मग असे काय झाले की, महाराष्ट्रातील महानगरपालिका निवडणुकीत त्याच पक्षाला त्याचे पतंग चिन्ह दूरवर यशस्वीपणे घेऊन जाता आले? याच्या समांतर, आणखी एक महत्त्वाचा प्रश्न उद्भवतो तो म्हणजे, महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे प्रमुख राज ठाकरे, जे महाराष्ट्राच्या राजकारणात वाढले आणि एका राजकीय कुटुंबातून आले आहेत आणि स्वत:ला राज्याच्या राजकारणाचे एक दिग्गज मानतात, आक्रमक प्रचार आणि ज्वलंत भाषणे असूनही, त्यांच्या राज्यात अपेक्षित पाठिंबा का मिळवू शकले नाहीत? महाराष्ट्रातील मतदारांनी ओवैसींना का निवडले आणि राज ठाकरेंना का नाकारले? या प्रश्नांची उत्तरे केवळ निवडणूक आकडेवारीतच नाहीत तर बदलत्या सामाजिक रचनेत, स्थानिक समस्यांमध्ये आणि नेतृत्वशैलीत आहेत, ज्याची समज आजच्या महाराष्ट्राच्या राजकारणाला समजून घेण्यासाठी आवश्यक बनली आहे.

महाराष्ट्राच्या महानगरपालिका निवडणुकीचे निकाल बदलत्या सामाजिक आणि राजकीय वास्तवाचे लक्षण आहेत. आॅल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीनच्या कामगिरीने राज्यातील प्रस्थापित पक्षांनाच आश्चर्यचकितच केले नाही तर स्थानिक राजकारणात तळागाळातील मजबूत उपस्थिती आणि स्पष्ट ओळख किती निर्णायक असू शकते हे देखील दाखवून दिले. महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना आणि त्याचे प्रमुख राज ठाकरे यांच्यापेक्षा असदुद्दीन ओवैसी यांच्या पक्षाचा विजयदेखील एक महत्त्वाचा राजकीय संदेश देतो.

एआयएमआयएमने महाराष्ट्रातील १३ महानगरपालिकांमध्ये १२५ जागा जिंकून आतापर्यंतची सर्वोत्तम कामगिरी केली. त्यामुळे या निवडणुकीत या पक्षाची उपस्थिती निर्णायक ठरली, विशेषत: मराठवाडा आणि खानदेशसारख्या प्रदेशात त्यांची ताकद वाढत आहे. छत्रपती संभाजीनगरमध्ये, ते ११५ पैकी ३३ वॉर्ड जिंकून भाजपनंतर दुसºया क्रमांकाची सर्वात मोठी शक्ती म्हणून उदयास आले. मालेगाव, अमरावती, नांदेड आणि धुळेसारख्या शहरांमध्येही त्याचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून आला. मुंबई आणि ठाणेसारख्या महानगरांमध्येही पक्षाने प्रतीकात्मकपणे आपले खाते उघडले.

याउलट, राज ठाकरे यांच्या महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेची कामगिरी अपेक्षेपेक्षा खूपच कमकुवत होती. एकेकाळी मराठी तरुणांच्या आकांक्षा आणि संतापाचे प्रतीक असलेला हा पक्ष या निवडणुकीत राजकीयदृष्ट्या मागे पडला आहे. हे केवळ संघटनात्मक कमकुवतपणाचा प्रश्न नाही तर वैचारिक आणि धोरणात्मक गोंधळाचा परिणामदेखील आहे. मनसे प्रादेशिक ओळखीच्या राजकारणात पूर्णपणे सहभागी होऊ शकली नाही, तसेच ती व्यापक आघाडी किंवा स्पष्ट सामाजिक अजेंडाशी स्वत:ला जोडू शकली नाही.

ओवैसींच्या यशामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे त्यांच्या राजकारणाची स्पष्टता. एआयएमआयएमने स्वत:ला अल्पसंख्याकांच्या हिताचा आवाज म्हणून सादर केले आणि स्थानिक मुद्द्यांवर सातत्याने सक्रिय राहिले. महानगरपालिका निवडणुकीत रस्ते, पाणी, शिक्षण आणि प्रतिनिधीत्व यांसारखे मुद्दे थेट मतदारांशी संबंधित होते. ओवैसी आणि त्यांचे भाऊ अकबरुद्दीन ओवैसी यांनी वारंवार रॅली काढल्या, कार्यकर्त्यांना उत्साहित केले आणि पक्षाची ओळख मजबूत केली. तिकीट वाटप आणि काही नेत्यांच्या राजीनाम्यावरील वाद असूनही, पक्षाने एकसंध मोहीम चालवली.

मुस्लीम मतदारांच्या भावनांमध्ये झालेला बदल हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. अनेक भागात स्थानिक मतदारांनी विरोधी महाविकास आघाडीपेक्षा MIMला पसंती दिली. शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील फूट पडल्याने या ट्रेंडला आणखी वेग आला. काँग्रेस मजबूत असलेल्या भागात MIMला अपेक्षित यश मिळाले नाही, परंतु एकूणच पक्षाने त्यांची मुख्य मतपेढी टिकवून ठेवलीच नाही तर ती वाढवली.

राज ठाकरे यांच्या अपयशाची कारणे पाहिल्यास त्यांच्या राजकारणाची अनियमित दिशा दिसून येते. कधी आक्रमक मराठी अजेंडा तर कधी हिंदुत्वाकडे वळल्याने मतदार गोंधळले. शिवाय, उत्तर भारतीय आणि दक्षिण भारतीयांविरुद्ध त्यांची कठोर विधाने आणि मनसे कार्यकर्त्यांनी उत्तर भारतीयांशी गैरवर्तन केल्याच्या अलीकडच्या वृत्तांमुळे जनतेचा दुरावा आणखी वाढला. शिवाय, तळागाळातील संघटनेची कमकुवतपणा आणि वारंवार निवडणुकीत आलेल्या अडचणींमुळे कार्यकर्त्यांचे मनोधैर्य खचले. स्थानिक समस्यांवर सातत्याने लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, मनसे अनेकदा प्रतीकात्मक राजकारणाचा अवलंब करत असे.

त्यांच्या नेतृत्वशैलीत आणखी एक महत्त्वाचा फरक आहे. ओवैसी यांनी स्वत:ला तळागाळातील नेते म्हणून स्थापित केले आहे, जे लहान असो वा मोठी, प्रत्येक निवडणूक गांभीर्याने घेतात. दरम्यान, राज ठाकरे यांचे करिष्माई व्यक्तिमत्त्व आता संघटनात्मक ताकदीत रूपांतरित होत नाही. नगरपालिका निवडणुकीत, जिथे सतत संपर्क आणि स्थानिक नेतृत्व आवश्यक असते, तिथे मनसे मागे पडताना दिसते.

या निवडणूक निकालाचे व्यापक परिणाम अस्पष्ट आहेत. पण मुद्दा असा आहे की, महाराष्ट्राचे राजकारण आता पारंपरिक ध्रुवीकरणापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. प्रादेशिक ओळख आणि धार्मिक प्रतिनिधीत्व दोन्ही नवीन स्वरूपात उदयास येत आहेत. एआयएमआयएमचा उदय दर्शवितो की एखादा पक्ष, अगदी मर्यादित क्षेत्रातही, स्पष्ट अजेंडा आणि मजबूत संघटनेसह काम केल्यास प्रस्थापित शक्तींना आव्हान देऊ शकतो.

तरीही, असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही की, हैदराबादचे ओवैसी स्थानिक राजकीय क्षेत्रात महाराष्ट्राचे दिग्गज नेते राज ठाकरे यांच्यापेक्षा आघाडीवर आहेत. हा फायदा कायमचा राहील की नाही हे येत्या निवडणुकांद्वारे ठरवले जाईल, परंतु सध्या तरी, महानगरपालिका स्तरावर एआयएमआयएमचे यश आणि मनसेचे अपयश हे महाराष्ट्राच्या बदलत्या राजकीय नाडीचे स्पष्ट प्रतिबिंब आहे.

- प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स