महाराष्ट्राच्या राजकारणात एक नवीन वळण

महाराष्ट्राच्या राजकारणात राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील दीर्घकाळापासून सुरू असलेला कौटुंबिक आणि राजकीय कलह संपुष्टात येत आहे. खरे तर, पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका निवडणुका लक्षात घेऊन, राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या दोन्ही गटांनी संयुक्त जाहीरनामा प्रसिद्ध केला आहे. हा तोच राष्ट्रवादी काँग्रेस आहे, जो गेल्या दीड वर्षांपासून विभागला गेला आहे आणि एकमेकांविरुद्ध आक्रमक राजकारण करत आहे. संयुक्त जाहीरनाम्यात खड्डेमुक्त रस्ते, सुधारित आरोग्य सुविधा, नागरी पायाभूत सुविधा मजबूत करणे, पाणीपुरवठा, स्वच्छता आणि सार्वजनिक वाहतूक यांसारख्या मुद्द्यांना प्राधान्य दिले आहे. हा जाहीरनामा स्थानिक मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करतो, परंतु त्याचा राजकीय संदेश दूरवर पोहोचतो.

जाहीरनाम्याच्या प्रकाशनप्रसंगी दोन्ही गटांतील नेत्यांनी स्टेज शेअर केल्याचे दृश्य लक्षवेधी असे होते. यावेळी अजित पवार म्हणाले की, कौटुंबिक तणाव संपला आहे आणि दोन्ही बाजूंचे कार्यकर्ते पक्ष पुन्हा एकत्र यावा अशी इच्छा करतात. त्यांनी सूचित केले की, महापालिका निवडणुकीसाठी एकत्र येण्याचा निर्णय घेण्यात आला असला तरी, भविष्यात राजकीय एकतेची शक्यता नाकारता येत नाही. शरद पवार गटातील वक्तृत्वाचा सूरही बदललेला दिसत होता. संयमाने कटुतेची जागा घेतली आणि राजकीय परिपक्वतेची जागा आक्रमकतेने घेतली. यामुळे हे स्पष्ट झाले की हे केवळ स्थानिक समायोजन नव्हते तर विचारपूर्वक केलेल्या राजकीय रणनीतीचा हा एक भाग होता.

या घडामोडीमुळे केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे तर राष्ट्रीय राजकारणातही जोरदार चर्चा सुरू झाल्या आहेत. कारण राष्ट्रवादी काँग्रेसचा एक गट सत्ताधारी एनडीएचा भाग आहे, तर दुसरा गट विरोधी आघाडी, अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम (एआयकेएम)चा भाग मानला जातो. दोन्ही गटांचे एकत्र येणे हे राजकीय गतिमानतेला अडथळा आणणारे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

थोडक्यात, महाराष्ट्राचे राजकारण पुन्हा एकदा सिद्ध करत आहे की, विचारसरणी नव्हे तर सत्ता हेच येथे अंतिम सत्य आहे. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे विभाजन कोणत्याही वैचारिक मतभेदांचे परिणाम नव्हते तर ते सत्तेच्या गतिमानतेचे उत्पादन होते. आता, दोन्ही गटांचे एकत्र येणे हे कोणत्याही आत्मपरीक्षणाचे परिणाम नाही, तर सत्तेच्या सक्तीचा परिणाम आहे. स्थानिक विकासाच्या नावाखाली संयुक्त जाहीरनामा जारी करण्यात आला होता, परंतु त्याचा खरा उद्देश पक्ष कार्यकर्त्यांना हे सूचित करणे आहे की, पवार कुटुंबातील राजकीय दरी कमी होत आहे. हा संदेश जितका खोलवर पोहोचेल तितक्या लवकर राजकीय गतिमानता बदलेल.

जर राष्ट्रवादी काँग्रेसचे दोन्ही गट पूर्णपणे एकत्र आले तर त्याचा पहिला आणि सर्वात थेट परिणाम महाराष्ट्राच्या राजकारणावर होईल. पक्षाचे नेतृत्व पुन्हा एकत्र आल्यानंतर आणि शरद पवारांच्या प्रभावक्षेत्रात परतल्यानंतर अजित पवारांचा एनडीएला सतत पाठिंबा निरर्थक ठरेल. ही घटना विरोधी आघाडी इंडियासाठी संजीवनी देणारी ठरू शकते. महाराष्ट्रासारख्या महत्त्वाच्या राज्यात, जर राष्ट्रवादी काँग्रेसने एकत्र येऊन विरोधी गटात ठामपणे उभे राहिले, तर ते केवळ विधानसभेतच नव्हे तर लोकसभा पातळीवरही भाजपला गंभीर आव्हान देऊ शकते. विरोधी पक्षाची सर्वात मोठी कमकुवतता म्हणजे तुटणे आणि पवारांचा पाठिंबा या कमकुवतपणावर उपाय म्हणून काम करू शकतो. तथापि, अजित पवार पक्षाचे नेतृत्व त्यांचे काका शरद पवार यांच्याकडे परत करण्याची शक्यता नगण्य आहे.

अर्थात हा झाला या चित्राचा फक्त एक पैलू आहे. दुसरा तितकाच धोकादायक आहे. जर राष्ट्रवादी काँग्रेसची एकता महानगरपालिका आणि मर्यादित राजकीय व्यवहारांपुरती मर्यादित राहिली तर ते विरोधी आघाडी इंडियाची विश्वासार्हता खराब करेल. जनता आधीच संधीसाधू राजकारणाला कंटाळली आहे आणि अशा प्रयोगांमुळे तो अविश्वास आणखी वाढेल.

ही परिस्थिती एनडीएसाठी अस्वस्थ करणारी आहे. जर सत्तेचे संतुलन साधण्यासाठी आणलेले अजित पवार कुटुंबाच्या एकतेच्या नावाखाली वेगळ्या दिशेने गेले तर ते आघाडीची कमकुवतपणा उघड करेल. त्यामुळे सत्तेसाठी बनवलेल्या आघाडी टिकाऊ नसल्याचा संदेश जाईल.

तरीही, राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या या संयुक्त पावलामुळे महाराष्ट्राच्या राजकारणात एका नवीन अध्यायाची सुरुवात झाली आहे. हा अध्याय एकता, विश्वास आणि स्थिरतेकडे नेईल की संधीसाधूपणा आणि तात्पुरत्या तडजोडीची कहाणी बनेल हे येत्या निवडणुका ठरवतील. पण एक गोष्ट निश्चित आहे: पवार कुटुंबाच्या प्रत्येक पावलात संपूर्ण राजकीय बुद्धिबळाचे पटल हलविण्याची ताकद आहे.

प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स