भारत संरक्षण खरेदीदारापासून संरक्षण भागीदार बनला

रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्या भारत भेटीमुळे ऊर्जा, संरक्षण, अणु सहकार्य, दहशतवादविरोधी धोरण आणि आर्थिक भागीदारी यासह अनेक क्षेत्रांमध्ये नवीन दिशा मिळाली आहे. ही भेट अशा वेळी झाली जेव्हा अमेरिकेने रशियन तेल कंपन्या रोसनेफ्ट आणि लुकआॅइलवर कठोर निर्बंध लादले होते आणि रशियाकडून तेल आयात कमी करण्यासाठी भारतावर दबाव वाढवत होते. या पार्श्वभूमीवर, पुतिन यांचा संदेश स्पष्ट होता : रशिया भारतासाठी ऊर्जेचा विश्वसनीय स्रोत आहे आणि राहील.

पंतप्रधान मोदी आणि पुतिन यांच्या संयुक्त पत्रकार परिषदेत, रशिया भारताच्या वेगाने वाढणाºया अर्थव्यवस्थेला आवश्यक असलेले तेल, वायू आणि कोळशाचा अखंड पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी वचनबद्ध आहे, असे रशियाने सांगितले. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, रशिया हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा तेल उत्पादक आणि वायू राखीव देश आहे आणि पुतिन यांनी असेही सूचित केले की, पारंपरिक ऊर्जेच्या पलीकडे, दोन्ही देश अणुऊर्जेमध्ये सहकार्य वाढवतील, ज्यामध्ये लहान मॉड्यूलर अणुभट्ट्या, तरंगते अणु प्रकल्प आणि वैद्यकीय आणि कृषी क्षेत्रात अणु तंत्रज्ञानाचा वापर यांचा समावेश आहे. शिवाय, भारत आणि रशियाने कुडनकुलम अणुप्रकल्पाच्या प्रगतीचा आढावा घेतला आणि भारतातील दुसºया अणुऊर्जा प्रकल्पाच्या जागेवर चर्चा केली. हे भारताच्या दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेत लक्षणीय योगदान देईल.

शिवाय, या भेटीची सर्वात धोरणात्मक कामगिरी म्हणजे संरक्षण क्षेत्रात संयुक्त उत्पादनाला प्रोत्साहन देणे. रशियाने भारतात त्याच्या शस्त्रे आणि लष्करी प्लॅटफॉर्मसाठी सुटे भाग आणि उपकरणे तयार करण्यास सहमती दर्शविली. दोन्ही बाजूंनी प्रगत संरक्षण प्रणालींचे संयुक्त सहविकास आणि सहउत्पादन पुनरुज्जीवित करण्याचा निर्णय घेतला. भारतीय सशस्त्र दलांच्या गरजा लक्षात घेता संयुक्त उपक्रमांद्वारे तिसºया देशांमध्ये निर्यात करण्याची शक्यता देखील शोधण्यात आली. मेक इन इंडिया उपक्रमांतर्गत रशियाने आपली संरक्षण परिसंस्था भारतात हलवण्याची स्पष्टपणे वचनबद्धता व्यक्त करण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. रशियाकडून महत्त्वाच्या घटकांचा आणि उपकरणांचा पुरवठा होण्यास विलंब होत असल्याबद्दल सशस्त्र दलांनी बºयाच काळापासून तक्रार केली आहे, ज्यामुळे त्या देशाकडून खरेदी केलेल्या लष्करी यंत्रणेच्या देखभालीवर परिणाम होत आहे. यासंदर्भात, भारत आणि रशियाने जारी केलेल्या संयुक्त निवेदनात म्हटले आहे की, तंत्रज्ञान हस्तांतरणाद्वारे ‘मेक-इन-इंडिया’ कार्यक्रमांतर्गत रशियन शस्त्रे आणि संरक्षण उपकरणांच्या देखभालीसाठी सुटे भाग, घटक आणि इतर उत्पादनांचे भारतात संयुक्त उत्पादन करण्यास दोन्ही बाजूंनी सहमती दर्शविली. संयुक्त निवेदनानुसार, दोन्ही बाजूंनी भारतीय सशस्त्र दलांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी आणि परस्पर मैत्रीपूर्ण तिसºया देशांमध्ये निर्यात करण्यासाठी संयुक्त उपक्रम स्थापन करण्यासही सहमती दर्शविली. संयुक्त निवेदनात म्हटले आहे की, प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञान आणि प्रणालींचे संयुक्तपणे सहविकास आणि सहउत्पादन करण्यासाठी भारत-रशिया संरक्षण भागीदारी पुन्हा सुरू केली जात आहे. दोन्ही देशांच्या संरक्षण मंत्र्यांच्या बैठकीत संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह आणि त्यांचे रशियन समकक्ष आंद्रेई बेलोसोव्ह यांनी द्विपक्षीय संरक्षण सहकार्य वाढवण्याचा संकल्प केला. बैठकीत, भारतीय बाजूने रशियाकडून एस-४००क्षेपणास्त्र प्रणालींच्या अतिरिक्त खेप खरेदी करण्यात उत्सुकता दर्शविली जेणेकरून त्यांची लढाऊ क्षमता वाढेल.

शिवाय, भारत-रशिया व्यापारातील लक्षणीय असंतुलन पाहता (रशियाची ऊर्जा आयात जास्त असल्याने), रशियाने भारतीय वस्तूंना अधिक बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यास सहमती दर्शविली आहे. दोन्ही देशांनी २०३० पर्यंत १०० अब्ज डॉलर्सचा व्यापार गाठण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. कठरळउ ????? कॉरिडॉरसारख्या पर्यायी व्यापार मार्गांवरही प्रगती दर्शविली गेली.

पहलगाम आणि मॉस्कोच्या क्रोकस सिटी हॉलमधील हल्ल्यांचा संदर्भ देत, दोन्ही देशांनी करकर, करङढ ????? आणि इतर जागतिक दहशतवादी नेटवर्कविरुद्ध कठोर कारवाई करण्याचे आवाहन केले. शून्य सहनशीलता धोरण आणि दुहेरी मानके नाकारण्यावर भर देण्यात आला.

शिवाय, पुतिन यांनी ‘आम्ही एकत्र चालू, आम्ही एकत्र वाढू’ या भारतीय घोषणेसह भारत-रशिया मैत्री व्यक्त केली. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी आयोजित केलेल्या राज्य मेजवानीत भारतीय-रशिया संगीत आणि विविध पाककृतींसह सांस्कृतिक संबंधांचे प्रदर्शन करण्यात आले. पंतप्रधान मोदी यांनी सादर केलेल्या काश्मिरी केशर, आसामी चहा आणि गीता यासारख्या भेटवस्तू या भागीदारीची भावनिक खोली प्रतिबिंबित करतात.

रशियन राष्ट्राध्यक्षांच्या या भेटीवरून हे दिसून येते की, भारत केवळ शस्त्रास्त्र खरेदीदारापासून सहउत्पादन आणि सहविकासात गुंतलेल्या धोरणात्मक भागीदारात विकसित झाला आहे. याचे तीन प्रमुख पैलू विशेषत: महत्त्वाचे आहेत. पहिले म्हणजे संरक्षण सहकार्याचे बदलते स्वरूप. शीतयुद्धापासून २०१० पर्यंत भारत-रशिया संरक्षण संबंध मोठ्या प्रमाणात उपकरणे खरेदीपुरते मर्यादित होते याची आठवण करून दिली पाहिजे. यामुळे दोन समस्या निर्माण झाल्या : पहिली म्हणजे सुटे भागांचा विलंबित पुरवठा आणि दुसरी म्हणजे तांत्रिक अवलंबित्व. या भेटीदरम्यान पुतिन म्हणाले की, रशियाचा असा विश्वास आहे की, महत्त्वाचे घटक भारतातच तयार केले पाहिजेत. ही दोन्ही देशांमधील संबंधांमधील संरचनात्मक बदलाची घोषणा आहे. या बदलाचा अर्थ लॉजिस्टिक स्वातंत्र्य, ‘स्वावलंबी भारत’ या ध्येयाकडे खरी प्रगती आणि भारत संरक्षण निर्यातदार बनण्याच्या दिशेने एक नवीन पाऊल आहे.

रशियाचा हा बदल केवळ राजकीय सुसंवादाचा परिणाम नाही तर जागतिक भूराजकारण बदलण्याची गरज देखील आहे. पाश्चात्त्य निर्बंधांदरम्यान रशियाला एक विश्वासार्ह बाजारपेठ हवी आहे, तर भारताला अशा महासत्ता भागीदाराची आवश्यकता आहे, ज्याचे तंत्रज्ञान आणि धोरणात्मक लवचिकता त्याच्या धोरणात्मक क्षमता वाढवते.

शिवाय, ऊर्जा सुरक्षा भारतासाठी संरक्षणाइतकीच महत्त्वाची आहे. अमेरिकेच्या दबावादरम्यान रशियाने पुरवठ्याचे सतत आश्वासन दिल्याने भारत त्याच्या ऊर्जा धोरणात धोरणात्मक स्वायत्तता राखेल असा स्पष्ट संदेश मिळतो. अणुऊर्जा क्षेत्रातील रटफ२ ?????(स्मॉल मॉड्यूलर रिअ‍ॅक्टर्स) आणि फ्लोटिंग प्लांट्ससारख्या भविष्यातील तंत्रज्ञानावरील चर्चा दर्शविते की, दोन्ही देश पारंपरिक भागीदारी उच्च-तंत्रज्ञान सहकार्यात रूपांतरित करत आहेत. कठरळउ ?????सारखे पर्यायी व्यापार मार्ग जागतिक ऊर्जा स्पर्धेच्या युगात भारताला जमीन-समुद्र संतुलन प्रदान करतील.

पुतिन यांच्या भारत भेटीचे जागतिक परिणाम हे दर्शवितात की, हा केवळ दोन्ही देशांमधील भागीदारीचा कार्यक्रम नाही तर जागतिक राजकारणाचा संकेत देखील आहे. अमेरिका रशियाविरुद्ध निर्बंध वाढवत असताना आणि चीन आक्रमकपणे वाढत असताना, भारत-रशिया समीकरण स्थिर केंद्र म्हणून उदयास येत आहे. २०२६ मध्ये भारताच्या ब्रिक्सच्या अध्यक्षपदामुळे, ही भागीदारी जागतिक आर्थिक आणि राजकीय व्यासपीठांवर एक नवीन संतुलन निर्माण करू शकते.

भारत आता फक्त रड-30२, ट्रॠ२ ?????? किंवा टँक आयात करणारा देश नाही; तो आता उत्पादन, सहविकास आणि निर्यातीकडे वाटचाल करत आहे. तिसºया देशांमध्ये संयुक्त निर्यातीचा रशियाचा प्रस्ताव पहिल्यांदाच या बदलाची पुष्टी करतो. यामुळे भारताचा संरक्षण उद्योग विस्तारेल, रोजगार आणि तांत्रिक क्षमता वाढेल आणि भारत ‘तंत्रज्ञान घेणाºया’वरून ‘तंत्रज्ञान भागीदार’मध्ये बदलेल.

पुतिन यांच्या भेटीमुळे भारत-रशिया संबंधांमध्ये तिसºया युगाची सुरुवात होते, जिथे संरक्षण, ऊर्जा, अणुभट्टी, दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि व्यापार हे सर्व संयुक्त उत्पादन-उत्पादन मॉडेलमध्ये एकत्रित केले जात आहेत. जागतिक शक्ती असंतुलनाच्या युगात, ही भागीदारी भारताला धोरणात्मक स्वायत्तता मिळविण्यास, तंत्रज्ञानात प्रगती करण्यास आणि बहुध्रुवीय जगात आपला प्रभाव वाढविण्यास सक्षम करेल.

प्रफुल्ल फडके/ अन्वय