इतिहास समजून घेण्यासाठी अर्थपूर्ण उपक्रम

‘एक्सप्लोरिंग सोसायटीज : इंडिया अँड बियाँड- भाग २’ या नवीन इयत्ता ७ वीच्या सामाजिक अभ्यासक्रम पुस्तकात एनसीईआरटीने केलेली सुधारणा ही केवळ अभ्यासक्रमात बदल नाही. हा वैचारिक जडत्व तोडण्याचा प्रयत्न आहे, जो दशकांपासून विद्यार्थ्यांना अपूर्ण, निवडक आणि गोंधळलेला भारतीय इतिहास देत होता. इतिहासाची जाणीव पुनर्संचयित करण्याच्या दिशेने हे पाऊल एक धाडसी आणि आवश्यक पाऊल आहे. स्वातंत्र्यानंतर भारतीय इतिहास लेखनावर एका विशिष्ट वैचारिक वर्चस्वाचे वर्चस्व होते. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही विधिमंडळाच्या अधिवेशनातही याचा उल्लेख केला होता. यात पूर्वी एका परिच्छेदात मराठा साम्राज्य आणि छत्रपतींचा इतिहास दाखवला होता तो विस्तृत तब्बल २३ पानांचा केला आहे ही महत्त्वाची बाब आहे. यामुळे मराठ्यांचे कर्तृत्व सर्वांना समजणार आहे.

या अंतर्गत मध्ययुगीन भारतातील आक्रमणे थोडक्यात सादर केली गेली किंवा केवळ साम्राज्य विस्तार आणि आर्थिक लूटमारीच्या मर्यादित संदर्भात पाहिली गेली. मंदिरांचा नाश, धार्मिक छळ, गैर-मुस्लिमांचे व्यापक हत्याकांड, गुलाम व्यापार आणि ज्ञान केंद्रांचा पद्धतशीर नाश यांसारख्या तथ्यांना एकतर दडपण्यात आले किंवा ‘सुलतान आणि राजांचे युद्ध’ म्हणून नाकारण्यात आले. त्याहूनही पुढे ‘कुफ्र-काफिर’ या संकल्पनेवर विश्वास ठेवणाºया या आक्रमणांमागील वैचारिक मानसिकता जवळजवळ लपवून ठेवून शांत करण्यात आली. परिणामी इतिहासाचा एक महत्त्वाचा आणि वेदनादायक पैलू पिढ्यान्पिढ्या विद्यार्थ्यांपासून लपून राहिला.

नवीन NCERT पाठ्यपुस्तक वैचारिक सोयीनुसार नाही तर प्रामाणिक स्त्रोत आणि ठोस ऐतिहासिक संदर्भातून इतिहास सादर करते. कुदळीला कुदळी म्हणणे म्हणजे सांप्रदायिकता नाही, तर बौद्धिक प्रामाणिकपणाचा पुरावा आहे. या पुस्तकाची एक महत्त्वाची कामगिरी म्हणजे ते भारतीय इतिहासाला दिल्ली आणि उत्तर भारत-केंद्रित दृष्टिकोनाच्या मर्यादांपासून मुक्त करते. काकतीय, चालुक्य, पल्लव, होयसळ, पूर्वेकडील गंगा, ब्रह्मपाल, तसेच भंज, गुहिल, कलचुरी, मैत्रक, मौखरी, शिलाहार, सोमवंशी, तोमर आणि चौहान या राजवंशांच्या योगदानाचा योग्य विचार यात केला आहे. मध्ययुगीन भारतीय समाजात मंदिर वास्तुकला केवळ पूजास्थळ किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून पाहिली जात नाही, तर ती शिक्षण, कला, विज्ञान आणि सामुदायिक जीवनाचे एक चैतन्यशील केंद्र म्हणून पाहिली जाते.

बेलूर-हलेबिडू येथील होयसळ मंदिरांचे अद्वितीय गुंतागुंतीचे कोरीवकाम असो किंवा वेरूळ येथील कैलाशनाथ मंदिर असो, ते सर्व भारतीय संस्कृती शतकानुशतके ज्या तांत्रिक कौशल्यावर, स्थापत्य कौशल्यावर आणि सौंदर्यात्मक भावनेवर अवलंबून होती त्याची मूर्त साक्ष देतात. हे सादरीकरण मध्ययुगीन भारत कसा तरी बौद्धिक, वैज्ञानिक किंवा सर्जनशीलदृष्ट्या मागास होता, या दीर्घकाळापासून चालत आलेला मिथक खोडून काढते. पुस्तकात समाविष्ट असलेले ‘वसुधैव कुटुंबकम’ आणि ‘भारत, अनेकांचे घर’ सारखे प्रकरण भारताच्या सभ्यतेच्या आत्म्याचे प्रकटीकरण करतात, जे सहिष्णुता, सहअस्तित्व आणि आदरात रुजलेले आहे. भारतीय समाजाने ऐतिहासिकदृष्ट्या केवळ ज्यू आणि पारशी समुदायांना आश्रय दिला नाही तर त्यांना आदर, सुरक्षा आणि सामाजिक स्वीकृती देखील प्रदान केली आहे.

नवीन पुस्तकात जोडलेल्या ‘भारत आणि त्याचे शेजारी’ या प्रकरणात स्पष्टपणे म्हटले आहे की, पाकिस्तानची निर्मिती धार्मिक आधारावर झाली होती आणि फाळणीने आव्हाने कमी केली नाहीत तर भारतीय मानसिकतेवर खोल जखमा केल्या. हे सादरीकरण भारत-पाकिस्तान फाळणी केवळ एक राजकीय अपघात होता या वैचारिक मिथकाला तोडून टाकते. सामायिक संस्कृतीच्या वारशाच्या संदर्भात शेजारील देशांशी भारताचे संबंध स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न विद्यार्थ्यांना व्यापक दृष्टिकोन प्रदान करतो.

डाव्या विचारसरणीला महमूद गझनवी, मोहम्मद घोरी आणि बख्तियार खिलजी यांच्या आक्रमणांचे तपशीलवार वर्णन करणाºया प्रकरणांबद्दल सर्वात जास्त अस्वस्थता आहे. याचे कारण स्पष्ट आहे, कारण शालेय अभ्यासक्रमात पहिल्यांदाच, या आक्रमणांना त्यांच्या खºया वैचारिक पार्श्वभूमीसह सादर केले गेले आहे. गझनवीची १७ आक्रमणे- सोमनाथ मंदिराचा नाश, मथुरा आणि कन्नौजच्या मंदिरांचा नाश, व्यापक हत्याकांड आणि गझनीमध्ये महिला आणि मुलांना गुलाम बनवणे याकडे आता ‘दंतकथा’ म्हणून पाहिले जात नाहीत तर ऐतिहासिक तथ्ये म्हणून पाहिले जाते. अल-उत्बी, अल-बिरुनी आणि फिरदौसीसारखे समकालीन पर्शियन स्रोत स्वत: कबूल करतात की, गझनवी त्याच्या मोहिमांना ‘काफिरांविरुद्ध जिहाद’ मानत होते.

मुहम्मद बिन कासिमचे सिंधवरील आक्रमण असो, बख्तियार खिलजीचे नालंदा आणि विक्रमशिलाचा नाश असो किंवा १३९८ मध्ये दिल्लीत तैमूरचा भयानक हत्याकांड असो, या घटना केवळ राजकीय हेतूंनी चालवल्या नव्हत्या. तैमूरने स्वत: त्याच्या तुझुक-ए-तिमूरीमध्ये कबूल केले की, त्याची मोहीम ‘काफिरांचे निर्मूलन’ करण्याच्या धार्मिक प्रेरणेने चालवली गेली होती.

एनसीईआरटीची पुनरावृत्ती ही वैचारिक अन्यायाला प्रतिसाद आहे. ते इतिहास कटुतेने किंवा सूडाच्या भावनेने लिहित नाही. ते फक्त इतिहास जसा होता तसा स्वीकारण्याची मागणी करते. सत्याशिवाय, आत्मविश्वास किंवा सामाजिक सुसंवाद शक्य नाही. इतिहासाचा उद्देश समाजाचे विभाजन करणे नाही, तर त्याला त्याच्या खºया प्रवासाची ओळख करून देणे आहे. त्यामुळे दशकानुदशके लपवलेला इतिहास खोडून काढत वास्तव इतिहास पुढे आला ही चांगली बाब आहे.

- प्रफुल्ल फडके/अन्वय