‘केवळ नातेसंबंध संपुष्टात आल्याने किंवा ते अप्रिय झाले म्हणून नंतर बलात्कारात रूपांतरित होऊ शकत नाहीत’ हे सर्वोच्च न्यायालयाचे अलीकडेच केलेले निरीक्षण. लग्नाच्या खोट्या आश्वासनावर आधारित बलात्काराचे आरोप केवळ स्पष्ट आणि खात्रीशीर पुराव्यांसह समर्थित असतील तरच स्वीकारार्ह असतील. प्रौढांमधील संमतीने संबंध तुटणे हे पुरुषाविरुद्ध बलात्काराच्या फौजदारी खटल्याचा आधार बनू शकत नाही, हे निरीक्षण चर्चेचा विषय बनले.
औरंगाबादच्या वकिलाविरुद्ध बलात्काराचा खटला रद्द करताना, न्यायमूर्ती बी.व्ही. नागरत्ना आणि आर. महादेवन यांच्या खंडपीठाने असेही निरीक्षण नोंदवले की, ‘प्रत्येक तुटलेल्या नात्याचे बलात्कारात रूपांतर केल्याने गुन्ह्याचे गांभीर्य कमी होतेच, शिवाय आरोपीवर अमिट कलंक आणि गंभीर अन्याय देखील होतो. फौजदारी न्यायव्यवस्थेचा असा गैरवापर हा गंभीर चिंतेचा विषय आहे.’
लिव्ह-इन जोडप्यांवर न्यायालयाने अशा कठोर टिप्पण्या करण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. जून २०२५ मध्ये, शान आलम विरुद्ध उत्तर प्रदेश राज्य या खटल्यात, अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने म्हटले, ‘लिव्ह इन रिलेशनशिप हे भारतीय मध्यमवर्गीय समाजाच्या मूल्यांच्या विरुद्ध आहेत आणि अनेकदा कायदेशीर वाद निर्माण करतात, ज्यामुळे महिलांवर प्रतिकूल परिणाम होतो.’
भारतीय सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवस्था सध्या एका संक्रमणकालीन काळातून जात आहे, जिथे तथाकथित स्त्रीवादी गट हे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करीत आहेत की स्त्रीचे खरे स्वातंत्र्य विवाहापासून मुक्ततेत आहे. म्हणूनच देशात तरुणींची संख्या वाढत आहे, त्या लग्नाला नकार देत आहेत, ते एक बंधन आणि जुनी संकल्पना मानत आहेत आणि पर्याय म्हणून लिव्ह-इन रिलेशनशिपवर भर देत आहेत.
आजची तरुण भारतीय पिढी, स्वत:ला आधुनिक मानत, पारंपरिक नियमांकडे दुर्लक्ष करते आणि लिव्ह इन रिलेशनशिपला स्वतंत्र विचारसरणीचे लक्षण मानल्याबद्दल स्वत:ची पाठ थोपटते. तथापि, काही काळानंतर, ते स्वत:ला एका दुष्ट चक्रात अडकलेले आढळतात ज्यातून बाहेर पडणे कठीण आहे. अदनान विरुद्ध उत्तर प्रदेश राज्य आणि इतर (२०२३) या प्रकरणात न्यायालयाने निरीक्षण नोंदवले की, ‘पहिल्या दृष्टिक्षेपात, लिव्ह इन रिलेशनशिप खूप आकर्षक दिसते..., परंतु कालांतराने... अशा जोडप्यांना हे जाणवू लागते की, त्यांच्या नात्यात सामाजिक स्वीकृती नाही आणि ते आयुष्यभर टिकू शकत नाहीत....’
मानववंशशास्त्रज्ञ जे.डी. अनविन यांनी व्यापक आणि सखोल संशोधनानंतर असा निष्कर्ष काढला की, कोणत्याही समाजातील सांस्कृतिक अधोगतीचे मुख्य कारण म्हणजे लैंगिक वृत्तीचा हलगर्जीपणा. अनविन यांच्या मते, संस्कृतीचे सर्वोच्च शिखर, सर्वात शक्तिशाली संयोजन, ‘पूर्ण एकपत्नीत्व’ होते ज्यामध्ये पूर्ण पवित्रता होती. ज्या संस्कृतींनी हे संयोजन किमान तीन पिढ्यांपर्यंत टिकवून ठेवले त्यांनी साहित्य, कला, विज्ञान, वास्तुकला आणि शेतीसह प्रत्येक क्षेत्रात इतर सर्वांपेक्षा मागे टाकले. खरेच, तरुण पिढीसाठी, जी वैयक्तिक स्वातंत्र्याला विकास आणि आत्मपूर्तीचा अंतिम निकष मानते, समाज, संस्कृती आणि सामूहिक जबाबदारीचे प्रश्न असंबद्ध आणि कधी कधी दडपशाही देखील वाटतात.
जर लग्नापेक्षा लिव्ह इन रिलेशनशिप हा सुरक्षित, मुक्त आणि आधुनिक पर्याय मानला जात असेल, तर असे संबंध तुटल्यानंतर इतके तरुण पुरुष आणि महिला गुन्हेगारी आरोप, भावनिक वाद आणि कायदेशीर लढाईत का अडकतात हे विचारात घेण्यासारखे आहे. जर ही व्यवस्था खरोखरच त्यांच्या हितांचे रक्षण करत असती, तर न्यायालयांमध्ये अशा प्रकरणांची संख्या सतत वाढत गेली नसती. याचा सर्वात विरोधाभासी पैलू म्हणजे जेव्हा लिव्ह इन रिलेशनशिपला ‘सक्षमीकरण’ आणि ‘स्वातंत्र्याचे प्रतीक’ मानणाºया तरुणी काही वर्षे एकत्र राहिल्यानंतर लग्नाची अपेक्षा करू लागतात.
स्वातंत्र्याच्या नावाखाली लग्नाच्या संस्थेला जुने किंवा अडथळा म्हणून नाकारणाºया महिला शेवटी लग्नाच्या संस्थेत स्थिरता, सुरक्षितता आणि सामाजिक स्वीकृती शोधतात. यावरून असे दिसून येते की लिव्ह इन रिलेशनशिपचे आकर्षण सुरुवातीला आधुनिक आणि सोयीस्कर वाटत असले तरी, कालांतराने, सामाजिक वास्तव आणि भावनिक अपेक्षा त्यांना अनावश्यक बंधने म्हणून पूर्वी नाकारलेल्या चौकटीत परतण्यास भाग पाडतात.
अदनान विरुद्ध उत्तर प्रदेश राज्य आणि इतर तीन खटल्यांमध्ये, अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने कठोर टिप्पणी केली होती की लिव्ह इन रिलेशनशिप कधीही विवाह संस्थेने प्रदान केलेली सुरक्षा, सामाजिक स्वीकृती, प्रगती आणि स्थिरता प्रदान करू शकत नाहीत. लग्नाची संस्था कालबाह्य झाल्यानंतर या देशात लिव्ह इन रिलेशनशिप सामान्य मानल्या जातील, ज्याप्रमाणे अनेक तथाकथित विकसित देशांसाठी विवाह संस्थेचे संरक्षण करणे ही एक मोठी समस्या बनली आहे. भविष्यात आपण स्वत:साठी एक मोठी समस्या निर्माण करणार आहोत.
या देशात लग्नाची संस्था नष्ट करण्याची, समाज अस्थिर करण्याची आणि देशाच्या प्रगतीला अडथळा आणण्याची एक पद्धतशीर योजना आहे. काही चित्रपट आणि टीव्ही मालिका विवाह संस्थेचा नाश करत आहेत. विवाहित नातेसंबंधांमध्ये जोडीदाराशी बेवफाई आणि स्वतंत्र लिव्ह इन रिलेशनशिप ही एक मोठी समस्या बनत आहेत. नातेसंबंधांना प्रगतशील समाजाचे लक्षण म्हणून ओळखले जात आहे. तरुण पिढी अशा तत्त्वज्ञानाकडे आकर्षित होते, कारण त्यांना त्याचे दीर्घकालीन परिणाम माहीत नसतात. एका नात्यातून दुसºया नात्याकडे जाणे हे समाधानकारक जीवन नाही. प्रत्येक ऋतूत जोडीदार बदलण्याची संकल्पना स्थिर आणि निरोगी समाजाचे लक्षण मानली जाऊ शकत नाही.
लग्नाची संस्था एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनात जी सुरक्षा आणि स्थिरता प्रदान करते ती लिव्ह-इन रिलेशनशिपद्वारे शक्य नाही. अशा नात्यांमधून जन्मलेल्या मुलांना असंख्य समस्यांना तोंड द्यावे लागते. म्हणूनच न्यायालयाचे हे निरीक्षण असा इशारा देते की, जर तरुण पिढी आधुनिकतेच्या नावाखाली वास्तवाकडे डोळेझाक करत राहिली तर त्यांना भविष्यात गंभीर सामाजिक आणि वैयक्तिक संकटांच्या रूपात या भ्रमाची किंमत मोजावी लागेल. मग मागे हटणे शक्य होणार नाही.
प्रफुल्ल फडके/ अन्वय
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा