रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांचा भारत दौरा हा एक साधा राजनैतिक कार्यक्रम नाही, तर सात दशकांच्या इतिहासातील मैत्रीची एक नवीन घोषणा आहे. असे म्हटले जाते की, आंतरराष्ट्रीय राजकारणात कायमचे मित्र किंवा शत्रू नसतात, तर कायमचे हितसंबंध असतात. तथापि, भारत-रशिया संबंध या सूचनेपेक्षा जास्त आहेत आणि ते कायमचे विश्वास, नैतिक कर्तव्य आणि परस्पर आदराचे प्रतीक आहेत. ही भेट अशा वेळी आली आहे, जेव्हा पाश्चात्य देश, विशेषत: अमेरिका, युरोप आणि नाटो युती रशियावर कठोर आर्थिक आणि धोरणात्मक निर्बंध लादत आहेत. असे असूनही भारताने रशियाचा केवळ राजनैतिकदृष्ट्या आदर केला नाही तर ऊर्जा आणि संरक्षण क्षेत्रातील सर्वात विश्वासार्ह भागीदारदेखील मानले. म्हणूनच हा संवाद केवळ दोन नेत्यांमधील, रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन आणि भारतीय पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यातील बैठक नाही तर एका नवीन युगाची सुरुवात दर्शवते, एका नवीन जागतिक राजकीय समीकरणाचा अग्रदूत आहे.
शीतयुद्धादरम्यान, रशियाने (तेव्हाचे सोव्हिएत युनियन) आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर भारताच्या सार्वभौमत्वाचे आणि सुरक्षा हितांचे रक्षण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. बांगलादेश मुक्ती युद्धापासून ते पोखरण अणुचाचण्यांपर्यंत रशियाने भारताला पाठिंबा दिला. आज जेव्हा युक्रेन युद्धाने जागतिक राजकारणाचे ध्रुवीकरण केले आहे, तेव्हा अमेरिकेने भारतावर रशियापासून दूर राहण्यासाठी दबाव आणला, परंतु भारताने आपले स्वायत्ततेचे धोरण कायम ठेवले आहे आणि रशियाच्या बाजूने उभा राहिला आहे. पाश्चात्य निर्बंधांच्या काळातही भारताने आपली ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित केली आणि मोठ्या प्रमाणात रशियन पेट्रोलियम आणि वायू खरेदी करून रशियाला आर्थिक मदत केली. हा निर्णय केवळ व्यावसायिक फायद्याचा नव्हता तर भारतीय परराष्ट्र धोरणाच्या आत्मनिर्णयाचे प्रदर्शन होता. दुसरीकडे रशियाने कधीही भारताला निराश केले नाही. एस-४०० हवाई संरक्षण प्रणाली असो, टी-९० टँक असो, ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र प्रकल्प असो किंवा एसयू-५७ पाचव्या पिढीतील लढाऊ विमानांशी संबंधित सहकार्य असो, भारताच्या लष्करी क्षमतेत रशियाचे योगदान निर्णायक राहिले आहे. पाकिस्तानच्या शत्रुत्वाविरुद्ध भारताच्या हितसंबंधांना रशियाने अप्रत्यक्ष पाठिंबादेखील दिला आहे. अलीकडेच दक्षिण आशियातील बदलत्या सुरक्षा परिस्थितीत रशियाने भारताच्या धोरणात्मक चिंता समजून घेतल्या आणि आॅपरेशन सिंदूरसारख्या आॅपरेशन्समध्ये सहाय्यक भूमिका बजावली. ही वस्तुस्थिती भारत-रशिया संबंधांची खोली आणि विश्वास दर्शवते.
पुतीन आणि मोदी यांच्यातील चर्चा अशा वेळी होत आहे, जेव्हा जागतिक शक्ती संतुलन बदलत आहे. या परिस्थितीत अमेरिका-चीन तणाव, युक्रेनियन युद्ध, पाश्चिमात्य निर्बंध, ऊर्जा बाजारपेठेतील अस्थिरता आणि रशियाविरुद्ध पाश्चिमात्य एकता या दरम्यान भारताची भूमिका मध्यस्थ, संतुलनकर्ता आणि स्वतंत्र केंद्र म्हणून उदयास येत आहे. पुतीन भारताला केवळ संरक्षण भागीदार म्हणून नव्हे तर आशियाई भूराजकारणात संतुलनाचा आधारस्तंभ म्हणून पाहतात. दरम्यान, मोदींचे परराष्ट्र धोरण बहुध्रुवीय जगाच्या संकल्पनेवर आधारित आहे, ज्यामध्ये रशियाला मध्यवर्ती स्थान आहे. या भेटीमुळे ऊर्जा सहकार्य आणखी वाढेल. भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा ऊर्जा ग्राहक आहे आणि रशिया हा स्वस्त, विश्वासार्ह आणि दीर्घकालीन पुरवठादार आहे. निर्बंध असूनही रशियाने भारताला कच्चे तेल, तसेच कोळसा, वायू आणि अणुऊर्जा प्रकल्पांमध्ये पाठिंबा दिला आहे. भारताला परवडणारी ऊर्जा प्रदान करणे केवळ व्यावसायिक हितसंबंधांमुळेच नव्हे तर मैत्री आणि धोरणात्मक भागीदारीमुळे देखील चालते. संरक्षण क्षेत्रातील सहकार्य आणखी वाढण्याची अपेक्षा आहे. भारताचे ‘मेक इन इंडिया’ संरक्षण उत्पादनाचे उद्दिष्ट आहे आणि रशिया त्याचा सर्वात मोठा भागीदार आहे. चर्चेदरम्यान ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र आणि रायफल उत्पादन, सुटे भाग पुरवठा आणि संयुक्त विकास कार्यक्रमांसाठी नवीन पर्याय समोर येतील. रशिया भारतासोबत भागीदारी करत आहे, जेणेकरून ते केवळ ग्राहक म्हणून नव्हे तर उत्पादक म्हणून स्थापित होऊ शकेल, जे या संबंधांची परिपक्वता दर्शवते.
भारत-रशिया मैत्री आता एक नवीन अध्याय लिहिण्याच्या तयारीत आहे. दोन्ही देशांमधील मैत्री लपून राहिलेली नाही. अमेरिकेसोबतच्या सुधारित संबंधांच्या काळातही रशिया एक विश्वासू भागीदार राहिला आहे; ही जवळची मैत्री अबाधित राहिली आहे. अमेरिका आणि युरोपकडून शस्त्रास्त्र खरेदी वाढवून भारताने रशियावरील आपले अवलंबित्व संतुलित केले आहे. या मैत्रीसोबत पुढे जात रशियाने भारतीय नागरिकांना रोजगार देण्यासाठी कराराचा मसुदादेखील तयार केला आहे. रशिया आपल्या उद्योगांसाठी १० लाख कुशल भारतीय कामगारांना कामावर ठेवू इच्छितो.
भारत-रशिया संबंधांचा सर्वात मजबूत पाया म्हणजे राजनैतिक विश्वास आणि आदर. रशियाने कधीही भारताच्या अंतर्गत राजकारणात किंवा धोरणात्मक बाबींमध्ये हस्तक्षेप केलेला नाही. त्यांनी काश्मीरमध्ये हस्तक्षेप केलेला नाही, रशियाने अणु धोरण, धोरणात्मक भागीदारी आणि शेजारील वादांवर भारताच्या सार्वभौमत्वाचे समर्थन केले. भारताला रशियाच्या सुरक्षेच्या चिंता समजल्या, मग त्या नाटो विस्ताराच्या असोत किंवा युक्रेनमधील संघर्षाच्या असोत. म्हणून, भारताने पाश्चात्य दबावांकडे दुर्लक्ष केले आणि संवाद व शांततापूर्ण तोडगा काढण्याचा पुरस्कार केला. रशियाने अंतराळ विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, संशोधन आणि औषधांमध्येही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. रशिया भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमात भागीदार आहे आणि भविष्यातील प्रवासी मोहिमांमध्ये सहकार्याच्या शक्यता आहेत. दोन्ही देशांची एक विशेष सांस्कृतिक भागीदारीदेखील आहे: योग, आयुर्वेद, साहित्य, रशियन रंगभूमी आणि भारतीय कला यांना एकमेकांच्या समाजात स्थान मिळाले आहे. तथापि, हे संबंध आव्हानांशिवाय नाहीत. चीन-रशिया भागीदारी आणि भारत-अमेरिका जवळीक यांच्यात संतुलन राखणे दोन्ही देशांसाठी आव्हानात्मक आहे. रशियाला भारताने आशियामध्ये संतुलित भूमिका बजावायची आहे, तर भारताला रशियाने चीनकडे जास्त झुकू नये असे वाटते. त्याचप्रमाणे संरक्षण सहकार्यात तंत्रज्ञान हस्तांतरण, उत्पादन विलंब आणि आर्थिक देयक व्यवस्था यावर मतभेद आहेत. तथापि, संवादाद्वारे हे मतभेद सोडवण्याचे प्रयत्न दोन्ही राष्ट्रांची परिपक्वता दर्शवतात.
ही बैठक भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेला नवीन प्रेरणा देईल, संरक्षण उत्पादनाचे स्वदेशीकरण मजबूत करेल, व्यापार आणि तंत्रज्ञान सहकार्य वाढवेल आणि धोरणात्मक विश्वासाचे बंध आणखी मजबूत करेल. पुतीन आणि मोदी यांच्यातील ही संभाषण हे दर्शवते की, भूराजनीती केवळ स्पर्धेवर आधारित नाही तर विश्वास आणि सहकार्यावर देखील आधारित आहे. म्हणूनच, असे म्हणता येईल की, पुतीन यांच्या भारत भेटीमुळे एका नवीन ऊर्जेची, एका नवीन दृष्टिकोनाची आणि नवीन भागीदारीची सुरुवात झाली आहे- जिथे भारत आणि रशिया केवळ मित्रच नाहीत तर जागतिक स्तरावर संतुलित, स्वतंत्र आणि बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेचे शिल्पकारदेखील आहेत. ही भेट त्या निर्मितीतील एक नवीन अध्याय चिन्हांकित करते, ज्यामध्ये जुन्या विश्वासातून एक नवीन भविष्य जन्माला येत आहे.
- प्रफुल्ल फडके/अन्वय
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा