पुढील पाच वर्षांत अवकाशआधारित कृत्रिम बुद्धिमत्ता डेटा सेंटर्स स्थापन करण्याची योजना जाहीर करून चीनने जगभरात खळबळ उडवून दिली आहे. पृथ्वीवर धोरणात्मक फायदा मिळवल्यानंतर, चीन आता आकाशात आपली शक्ती वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहे, जेणेकरून ते आव्हानमुक्त राहील. चीनची अंतराळ कंपनी, चायना एरोस्पेस सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी कॉर्पोरेशनने गिगावॅट-स्केल स्पेस डिजिटल इंटेलिजेंस इन्फ्रास्ट्रक्चर तयार करण्याचे वचन दिले आहे. ही योजना चीनच्या पुढील पाच वर्षांच्या विकास कार्यक्रमाचा एक प्रमुख आधारस्तंभ मानली जाते. चिनी सरकारी सूत्रांनुसार, हे अंतराळ डेटा सेंटर्स क्लाउड संगणन, एज संगणन आणि डिव्हाइसस्तरीय क्षमता एकत्रित करतील. पृथ्वीवरून थेट अवकाशात गोळा केलेल्या डेटाची प्रक्रिया सक्षम करण्यासाठी संगणकीय शक्ती, साठवण क्षमता आणि संप्रेषण बँडविड्थ एकत्रित केले जाईल. या उपक्रमाचे उद्दिष्ट पृथ्वीआधारित डेटा सेंटर्सचा भार, ज्यांना ऊर्जा वापर आणि थंड होण्यासारख्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते, त्यांचा भार अवकाशात हलवणे आहे.
यासंदर्भात, चिनी खासगी कंपनी एडीए स्पेसने गेल्या वर्षी मे महिन्यात १२ उपग्रह प्रक्षेपित केले, जे उच्चशक्तीच्या एआय चिप्सने सुसज्ज होते. यापैकी प्रत्येक उपग्रह प्रति सेकंद ७४४ ट्रिलियन गणना करण्यास सक्षम आहे. नोव्हेंबरपासून, एक प्रमुख चिनी एआय मॉडेल या उपग्रहांवर कार्यरत आहे, ज्याला दोन मिनिटांपेक्षा कमी वेळात अंतराळ डेटा सेंटरकडून प्रतिसाद मिळत आहेत. चीनच्या राज्य वृत्तसंस्थेने हे आकाशात संगणनाच्या युगाची सुरुवात घोषित करत असल्याचे वर्णन केले आहे.
दरम्यान, अमेरिकन खासगी अंतराळ कंपन्या, विशेषत: इलॉन मस्कची स्पेसएक्स आणि इतर तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दिग्गज भविष्यातील यशाचा नैसर्गिक मार्ग म्हणून अंतराळआधारित कृत्रिम बुद्धिमत्ता संगणनाकडे पाहत आहेत. एका अमेरिकन अंतराळ कंपनीने अलीकडेच उपग्रहावर एआय यशस्वीरीत्या चालवल्याचा दावा केला आहे, जरी चीनने एकाच उपग्रहाऐवजी १२ उपग्रहांचा समावेश असलेले व्यावहारिक अंतराळ डेटा सेंटर स्थापन करून तांत्रिक धार मिळवल्याचा दावा केला आहे. चीनचे उद्दिष्ट २,८०० उपग्रहांचे एक मोठे अंतराळ संगणन नेटवर्क तयार करण्याचे आहे, जे २०३५ पर्यंत पूर्ण होईल. या प्रकल्पाला सरकारी संरक्षण मिळते, कारण चीनने त्याच्या १५व्या पंचवार्षिक योजनेत अवकाशाला धोरणात्मक प्राधान्य घोषित केले आहे.
दरम्यान, समांतरपणे, अमेरिका उच्च क्षमतेच्या एआय चिप्स, खासगी भांडवल आणि पुन्हा वापरता येण्याजोग्या रॉकेटद्वारे समर्थित अवकाश डेटा सेंटरकडे वेगाने प्रगती करत आहे. तथापि, ही आव्हाने देखील व्यापक आहेत. अवकाशातील किरणोत्सर्गापासून चिप्सचे संरक्षण करण्याचे तंत्रज्ञान महाग आहे आणि ते कार्यक्षमता कमी करते. जर एखादा उपग्रह बिघडला तर दुरुस्ती अशक्य आहे आणि नवीन उपग्रह पाठवावा लागेल, ज्यामुळे अवकाशातील कचºयाची समस्या आणखी वाढेल. असे असूनही, अमेरिका आणि चीन दोघांनीही भविष्यातील अत्यावश्यकता ओळखून त्यांचे पूर्ण प्रयत्न गुंतवले आहेत.
अवकाशात एआयवर प्रभुत्व मिळवणारा देश पृथ्वीवरील अर्थव्यवस्था, युद्ध आणि माहिती नियंत्रित करेल यात शंका नाही. चीनने हे सत्य लवकर ओळखले आहे आणि आता तो थेट आकाशात आपला शक्तीचा आधार स्थापित करत आहे. पृथ्वीवरील डेटा सेंटर एक ओझे बनले आहेत. त्यांना जमीन, पाणी, वीज आणि शीतकरण आवश्यक आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता वेगाने प्रगती करत असताना, त्याला आवश्यक असलेली संसाधने वेगाने कमी होत आहेत. अवकाश हा या समस्येचा नैसर्गिक उपाय आहे. २४ तास सौरऊर्जा आहे, उष्णता व्यवस्थापन नैसर्गिक आहे आणि विस्तार अमर्याद आहे. म्हणूनच चीन आणि अमेरिका दोघेही भविष्यासाठी कमी किमतीचा मार्ग म्हणून त्याचा प्रचार करत आहेत.
पण हा फक्त खर्चाचा प्रश्न नाही. हा धोरणात्मक वर्चस्वाचा प्रश्न आहे. अवकाशातील एआय केंद्रे केवळ नागरी वापरापुरती मर्यादित राहणार नाहीत. हीच केंद्रे गुप्तचर उपग्रहांमधून डेटा प्रक्रिया करतील, क्षेपणास्त्र चेतावणी प्रणाली चालवतील आणि सायबर युद्धाचे मेंदू बनतील. जो कोणी अंतराळात संगणकीकरणावर विजय मिळवेल तो युद्धभूमीवर निर्णय घेण्यावर विजय मिळवेल. चीनची रणनीती स्पष्ट आहे. ते केवळ तंत्रज्ञान तयार करत नाहीत, तर ते संपूर्ण पिढी तयार करत आहेत. इंटरस्टेलर नेव्हिगेशन स्कूलची स्थापना दर्शवते की, चीन आता पृथ्वीच्या जवळच्या कक्षेपुरते मर्यादित राहू इच्छित नाही. तो खोल अंतराळात झेप घेण्याची तयारी करत आहे. पुढील दहा ते वीस वर्षे चीनसाठी महत्त्वाची आहेत आणि तो त्यांना वाया जाऊ देणार नाही.
दुसरीकडे, अमेरिकेची ताकद त्याच्या खासगी कंपन्यांमध्ये आहे. पुनर्वापर करण्यायोग्य रॉकेटमुळे प्रक्षेपण खर्च कमी झाला आहे आणि हा त्याचा सर्वात मोठा धोरणात्मक फायदा आहे. परंतु चीन ही तफावत वेगाने कमी करत आहे. त्याच्या प्रक्षेपणाच्या आकडेवारीवरून असे दिसून येते की, तो त्याची संख्या आणि वेग वेगाने वाढवत आहे. भारत दोन्ही बाबतीत आक्रमक बनला आहे. हे अंतराळआधारित एआय युद्ध शीतयुद्धाची आठवण करून देते. फरक एवढाच आहे की, आता चंद्रावर आपला झेंडा रोवण्याऐवजी आकाशात संगणकीय शक्ती तैनात केली जात आहे. प्रचार, दावे आणि प्रतिदावे तीव्र होतील, परंतु शेवटी विजय त्यालाच मिळेल जो त्याला लष्करी, आर्थिक आणि औद्योगिक संरचनांमध्ये एकत्रित करेल.
तरीही, हे भारतासह उर्वरित जगासाठी एक इशारा आहे. या शर्यतीत मागे पडणारे देश केवळ ग्राहक बनतील. अंतराळ संगणनाचे युग सुरू झाले आहे आणि हे युग केवळ तंत्रज्ञानाचे नव्हे तर शक्तीचे एक नवीन व्याकरण लिहील. जे ते समजतील ते टिकतील; जे अपयशी ठरतील ते इतिहास बनतील. यात काही शंका नाही की, अवकाश आता केवळ शोध आणि संप्रेषणाचे क्षेत्र राहिलेले नाही. ते कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऊर्जा, अर्थव्यवस्था आणि लष्करी वर्चस्वाचे नवीन युद्धभूमी बनले आहे.
प्रफुल्ल फडके/ बिटवीन द लाइन्स
