भारताचा सावध पवित्रा आणि नवा पर्याय

आॅस्ट्रियाचे चान्सलर ख्रिश्चन स्टॉकर यांचा भारत दौरा हा एक महत्त्वपूर्ण राजनैतिक उपक्रम म्हणून ऐतिहासिक मानला जात आहे, जो भारत आणि आॅस्ट्रिया यांच्यातील संबंधांना एक नवी दिशा देईल. जवळपास चार दशकांनंतर आॅस्ट्रियाच्या चान्सलरचे भारतात आगमन हे केवळ द्विपक्षीय संबंधांची ताकदच दर्शवत नाही, तर जागतिक स्तरावरील बदलत्या प्राधान्यक्रमांच्या पार्श्वभूमीवर एका नवीन भागीदारीच्या निर्मितीचे प्रतीकही आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी चान्सलर स्टॉकर यांचे स्वागत केले आणि हा एक विशेष प्रसंग असल्याचे म्हटले. युरोपबाहेरील त्यांच्या पहिल्या दौº­यासाठी भारताची निवड करणे हे भारताप्रति आॅस्ट्रियाची असलेली दृढ वचनबद्धता दर्शवते, यावर त्यांनी भर दिला. भारत आणि युरोपियन युनियन यांच्यातील मुक्त व्यापार करारानंतर आर्थिक आणि सामरिक सहकार्याच्या नवीन संधी निर्माण झाल्या असतानाच हा दौरा होत आहे.

भारत आणि आॅस्ट्रिया यांच्या पायाभूत सुविधा, नवोपक्रम आणि शाश्वत विकास या क्षेत्रात आधीपासूनच मजबूत संबंध आहेत. दिल्ली मेट्रो आणि अटल बोगदा यांसारख्या महत्त्वाच्या प्रकल्पांमध्ये आॅस्ट्रियाच्या तांत्रिक कौशल्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. आॅस्ट्रियन कंपन्या रेल्वे प्रकल्प, रोपवे, स्वच्छ ऊर्जा आणि शहरी विकास यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही सक्रियपणे सहभागी झाल्या आहेत.

या दौº­यादरम्यान दोन्ही देशांमध्ये एकूण पंधरा महत्त्वाचे करार आणि उपक्रमांवर स्वाक्षरी करण्यात आली, ज्यात संरक्षण, तंत्रज्ञान, व्यापार, नवोन्मेष आणि कौशल्य विकास यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश आहे. यापैकी सर्वात प्रमुख म्हणजे दहशतवादविरोधी संयुक्त कार्यगट स्थापन करण्याचा प्रस्ताव, ज्यामुळे जागतिक स्तरावर दहशतवादाचा सामना करण्यासाठी धोरणात्मक सहकार्य अधिक मजबूत होईल.

संरक्षण क्षेत्रातील सहकार्याला अधिक गती देण्यासाठी, लष्करी बाबींमधील सहकार्यावरील इरादा पत्रावर सहमती झाली. यामुळे संरक्षण उद्योग, धोरणात्मक संवाद, प्रशिक्षण आणि क्षमता बांधणीला प्रोत्साहन मिळेल. या उपक्रमामुळे भारत आणि युरोप यांच्यातील अलीकडील सुरक्षा सहकार्यही अधिक मजबूत होईल.

आर्थिक संबंध अधिक दृढ करण्यासाठी, एका जलदगती यंत्रणेच्या स्थापनेची घोषणा करण्यात आली आहे, ज्यामुळे दोन्ही देशांतील कंपन्या आणि गुंतवणूकदारांना भेडसावणाº­या समस्यांचे निराकरण जलद होईल. यामुळे व्यापाराला चालना मिळण्याची आणि गुंतवणुकीला प्रोत्साहन मिळण्याची अपेक्षा आहे. सांस्कृतिक आणि सर्जनशील क्षेत्रांमधील सहकार्य वाढवण्यासाठी, एक दृकश्राव्य सहनिर्मिती करार स्वाक्षरित करण्यात आला, ज्यामुळे दोन्ही देशांच्या चित्रपट उद्योगांमध्ये संयुक्त निर्मिती आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीला प्रोत्साहन मिळेल. अन्न सुरक्षा क्षेत्रातही एक महत्त्वाचा करार करण्यात आला, ज्यामुळे वैज्ञानिक सहकार्य, मानकांची देवाणघेवाण आणि सर्वोत्तम पद्धतींची देवाणघेवाण सुलभ होईल. यामुळे कृषी आणि अन्न उत्पादनांमधील व्यापारही मजबूत होईल. याव्यतिरिक्त, दोन्ही देशांमध्ये कौशल्य विकास आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी एक संयुक्त इरादापत्र स्वाक्षरित करण्यात आले, ज्यामध्ये शिकाऊ उमेदवारी प्रणाली, ज्ञान वाटप आणि पात्रतेच्या परस्पर मान्यतेवर भर देण्यात आला आहे. तांत्रिक विद्यापीठांच्या माध्यमातून भारतीय विद्यार्थ्यांना नवीन संधी उपलब्ध करून देऊन आणि संरचित संवाद सुरू करून शिक्षण क्षेत्रात सहकार्य वाढवण्यासाठीही पुढाकार घेण्यात आला आहे. या भेटीदरम्यान स्टार्टअप सहकार्य वाढवणे, सायबर सुरक्षा संवाद सुरू करणे, अंतराळ उद्योगात संयुक्त चर्चासत्रे आयोजित करणे आणि वर्किंग हॉलिडे प्रोग्रामची अंमलबजावणी करणे यासह इतर घोषणाही करण्यात आल्या. क्वांटम तंत्रज्ञान, मशीन लर्निंग, जलशुद्धीकरण आणि पदार्थ विज्ञान यांसारख्या उच्च-तंत्रज्ञान क्षेत्रांमधील संयुक्त संशोधनाला या भागीदारीचा मुख्य आधारस्तंभ बनवण्यात आले आहे. या प्रसंगी पंतप्रधान मोदी यांनी असेही सांगितले की, भारताची प्रतिभा आणि आॅस्ट्रियाची नवोन्मेषी क्षमता यांच्या संयुक्त विद्यमाने जागतिक स्तरावर विश्वसनीय तंत्रज्ञान आणि पुरवठा साखळी विकसित करता येऊ शकते. त्यांनी संरक्षण, सेमीकंडक्टर, जैवतंत्रज्ञान आणि क्वांटम क्षेत्रांमधील सहकार्याच्या प्रचंड क्षमतेवर प्रकाश टाकला. याशिवाय, दोन्ही देशांनी मनुष्यबळात मोठी प्रगती केली आहे. २०२३मध्ये स्वाक्षरी केलेला स्थलांतर आणि गतिशीलता करार नर्सिंग क्षेत्रातील सहकार्य वाढवेल. युवा आदान-प्रदानास प्रोत्साहन देण्यासाठी ’वर्किंग हॉलिडे’ कार्यक्रम सुरू करण्यात आला आहे. जागतिक परिस्थितीवर चर्चा करताना, लष्करी संघर्ष हा कोणत्याही समस्येवर उपाय नाही यावर दोन्ही देशांचे एकमत झाले. युक्रेनमधील संकट असो किंवा पश्चिम आशियातील परिस्थिती असो, दोन्ही देशांनी चिरस्थायी आणि शांततापूर्ण तोडग्याला पाठिंबा दिला. त्यांनी जागतिक संस्थांमध्ये सुधारणा करण्याची आणि दहशतवादाचे संपूर्ण निर्मूलन करण्याची गरज असल्याचेही अधोरेखित केले. आॅस्ट्रिया भारतासाठी एक उत्तम ठिकाण आहे. आॅस्ट्रिया हा एक महत्त्वाचा युरोपीय भागीदार आहे. तो मध्य आणि पूर्व युरोपसाठी एक प्रमुख प्रवेशद्वार आहे, आणि हरित तंत्रज्ञान, नवीकरणीय ऊर्जा व प्रगत अभियांत्रिकीमधील त्याचे कौशल्य भारताच्या विकास कार्यक्रमांसाठी उपयुक्त आहे. दोन्ही देशांमधील व्यापार सातत्याने वाढत असून तो जवळपास तीन अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचला आहे.

भारत आणि आॅस्ट्रिया यांच्यातील संबंध दृढ होण्याचा जागतिक भू-राजकारणावरही स्पष्ट परिणाम होईल. युरोपच्या मध्यभागी असलेला आॅस्ट्रिया भारतासाठी एक महत्त्वाचा सामरिक दुवा म्हणून काम करतो, ज्यामुळे भारताला युरोपीय बाजारपेठा, तंत्रज्ञान आणि गुंतवणुकीमध्ये अधिक चांगली संधी मिळते. या सहकार्यामुळे जागतिक पुरवठा साखळीमध्ये, विशेषत: उच्च तंत्रज्ञान, संरक्षण आणि हरित ऊर्जा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये भारताची भूमिका अधिक मजबूत होईल. याव्यतिरिक्त, आॅस्ट्रियाचा भारताला असलेला पाठिंबा आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर, विशेषत: संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या स्थायी सदस्यत्वासारख्या मुद्द्यांवर भारताचे स्थान अधिक मजबूत करेल. ही भागीदारी दक्षिण आशियाई संदर्भात भारताचा सामरिक फायदा आणखी मजबूत करेल, कारण प्रगत तंत्रज्ञान, संरक्षण सहकार्य आणि आर्थिक गुंतवणुकीमुळे भारताला प्रादेशिक नेतृत्व अधिक प्रभावीपणे प्रस्थापित करता येईल. यामुळे भारताच्या सुरक्षा क्षमतांमध्ये केवळ वाढच होणार नाही, तर प्रदेशात स्थिरता, विकास आणि संतुलन राखण्यात अधिक प्रभावी भूमिका बजावण्यासही भारताला मदत होईल. तरीही, आॅस्ट्रियाच्या चान्सलरच्या भारत भेटीने हे स्पष्ट झाले आहे की, दोन्ही देशांमधील संबंध आता पारंपरिक सहकार्याच्या पलीकडे जाऊन नवोन्मेष-केंद्रित आणि भविष्यवेधी भागीदारीकडे वाटचाल करत आहेत. दोन्ही देशांनी मिळून अशा सहकार्य प्रारूपाचा पाया घातला आहे, जे केवळ द्विपक्षीय हितसंबंधांची पूर्तता करणार नाही, तर जागतिक स्तरावर स्थिरता आणि प्रगतीसाठीही योगदान देईल.

17/4/2026