शोधनिबंधांच्या प्रचाराची परंपरा

विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या (यूजीसी) नियमानुसार, पीएचडी प्रबंध सादर करण्यापूर्वी दोन संशोधन लेख प्रकाशित करणे आवश्यक आहे. शिक्षक पदोन्नतीसाठीही संशोधन लेखांचे प्रकाशन अनिवार्य आहे. पूर्वी हे संशोधन लेख यूजीसी-प्रमाणित नियतकालिकातच प्रकाशित होणे आवश्यक होते, असा नियम होता. आता तो नियम शिथिल करण्यात आला आहे, ज्यामुळे पीअर-रिव्ह्यूड संशोधन जर्नलमध्ये प्रकाशन करणे अनिवार्य झाले आहे. या आवश्यकतेमुळे विविध विषयांमध्ये पीअर-रिव्ह्यूड जर्नल्सचा पूर आला आहे. खासगी कंपन्यांद्वारे     ISSN  (इंटरनॅशनल स्टँडर्ड सीरियल नंबर)सह प्रकाशित होणारी यापैकी बहुतेक जर्नल्स शैक्षणिकदृष्ट्या कमकुवत आहेत, तरीही जर्नलच्या नावाखाली ‘पीअर-रिव्ह्यूड संशोधन जर्नल’ लिहिण्याचे धाडस ते करतात. हिंदी भाषेत दोनशे वर्षांपेक्षा जास्त काळ अशा शोधनिबंधांच्या प्रचाराची परंपरा आहे. त्यात काही अत्यंत उच्च दर्जाची नियतकालिके आहेत, तर काही सुमार आहेत. पण असा प्रकार अन्य भाषांमध्ये फारसा झालेला नाही.

ही जर्नल्स शुल्क घेऊन संशोधक आणि शिक्षकांचे शोधनिबंध प्रकाशित करतात. या जर्नल्समध्ये प्रकाशित केल्याने संशोधक आणि शिक्षकांनाही फायदा होत आहे. यापैकी अनेक जर्नल्स तर UGC CARE वर सूचीबद्ध आहेत. बहुतेक जर्नल्समधील शोधनिबंधांचा निकृष्ट दर्जा चिंताजनक आहे. बहुतेक शोधनिबंध विषयावर नवीन प्रकाश टाकत नाहीत किंवा संशोधकाचे सखोल विश्लेषणही प्रतिबिंबित करत नाहीत. बहुतेक संशोधन जर्नल्समध्ये भाषिक शिष्टाचार आणि शिस्तीचा अभाव असतो. स्पेलिंग इतके अव्यवस्थित असते की, एकाच पानावर एकच शब्द वेगवेगळ्या प्रकारे लिहिला जातो. या जर्नल्समध्ये शब्दसंग्रह, वाक्यरचना आणि व्याकरणाच्या अगदी मूलभूत ज्ञानाचाही पूर्ण अभाव असतो.

सध्या हिंदीतील संशोधन नियतकालिके असल्याचा दावा करणाºया नियतकालिकांची ही अवस्था असली तरी, भूतकाळात प्रकाशित झालेल्या अनेक नियतकालिकांनी संशोधन नियतकालिके असल्याचा दावा केला नाही, उलट त्यांनी गंभीर संशोधन लेख प्रकाशित केले. १९०३ ते १९२० या काळात ‘सरस्वती’चे संपादन करणाºया महावीर प्रसाद द्विवेदी यांनी ‘सरस्वती’ हे संशोधन नियतकालिक असल्याचा दावा कधीच केला नाही, पण त्यांनी त्यात अनेक गंभीर संशोधन असलेले लेख प्रकाशित केले. ‘सांख्यिकी आणि तिचे घटक’, ‘कौटिल्याच्या अर्थशास्त्राचा रचना काळ’ आणि ‘आर्य कुठून आले?’ यांसारखे लेख खरे तर संशोधन लेखच आहेत. त्याचप्रमाणे, रामानंद चॅटर्जी यांनी प्रकाशित केलेल्या आणि बनारसीदास चतुर्वेदी यांनी संपादित केलेल्या ‘विशाल भारत’च्या फेब्रुवारी, मार्च आणि एप्रिल १९३१च्या अंकात, ब्रजेंद्रनाथ बॅनर्जी यांनी ‘हिंदीतील पहिले वृत्तपत्र’ या शीर्षकाच्या लेखाचे तीन भाग लिहिले आणि ३० मे १८२६ रोजी प्रकाशित झालेले ‘उडंत मार्तंड’ हे पहिले हिंदी वृत्तपत्र होते हे पुराव्यासह सिद्ध केले. त्यांचा शोधनिबंध प्रकाशित होण्यापूर्वी १८४५ मध्ये प्रकाशित झालेले ‘बनारस अखबार’ हे पहिले हिंदी वृत्तपत्र मानले जात होते.

१९५१ मध्ये दिल्लीत सुरू झालेल्या ‘आलोचना’ या त्रैमासिकानेही आपण एक संशोधन नियतकालिक असल्याचा दावा कधीच केला नाही. तथापि, त्याच्या पहिल्याच अंकात ‘भारतीय समाजाचे ऐतिहासिक विश्लेषण’, ‘शूद्रांचा शोध’, ‘प्राचीन भारतीय वेशभूषा’, ‘संस्कृत महाकाव्यांची परंपरा’ आणि ‘भारतीय समीक्षा पद्धती’ या शीर्षकांचे गंभीर संशोधन लेख प्रकाशित झाले. डॉ. कामिल बुल्के यांचा प्रसिद्ध शोधनिबंध, ‘रामचरितमानसाची रचना’, ‘आलोचना’च्या जुलै १९५३च्या अंकात प्रकाशित झाला होता. त्याच अंकात, परशुराम चतुर्वेदी यांनी ‘समीक्षा आणि संशोधन’ या शीर्षकाच्या शोधनिबंधात भारतीय संशोधन पद्धती आणि ती पाश्चिमात्य पद्धतीपेक्षा किती वेगळी व प्रगत आहे, हे स्पष्ट केले.

परशुराम चतुर्वेदींच्या मते, संशोधन म्हणजे केवळ एखाद्या गोष्टीचा उगम शोधणे नव्हे; यात त्याच्या उगमापासून ते विकासापर्यंतचा मागोवा घेणे, त्याची समान वस्तूंशी तुलना करणे आणि विविध दृष्टिकोनांच्या आधारे त्याचे योग्य व अचूक स्थान निश्चित करणे यांचाही समावेश होतो. त्याचप्रमाणे, ‘नय प्रतीक’ने स्वत:ला कधीही संशोधन नियतकालिक म्हणून घोषित केले नाही, परंतु अज्ञेय यांनी त्यात ‘नृत्याचा उगम’, ‘ग्रीक लोकनृत्याची परंपरा’ आणि ‘भारतीय ज्ञानप्रवाहाची शाश्वत मूल्ये’ यांसारख्या शीर्षकांसह गंभीर संशोधन लेख प्रकाशित केले.

एकोणिसाव्या शतकात, एक त्रैमासिक हिंदी नियतकालिक प्रकाशित होत असे, ज्याच्या संपादकीय मंडळाने स्वत:ला औपचारिकपणे एक संशोधन नियतकालिक म्हणून घोषित केले होते. त्याचे नाव ‘नागरी प्रचारिणी पत्रिका’ होते. त्याचा पहिला अंक जून १८९६ मध्ये प्रकाशित झाला. लेख प्रथम नागरी प्रचारिणी सभेत वाचले जात. त्यानंतर समीक्षकांची एक समिती त्यावर विचार करत असे. समीक्षकांच्या विचारानंतर संपादक लेखांचे पुनरावलोकन करत आणि मग ते प्रकाशनासाठी पाठवले जात. तपासणी समितीच्या परवानगीशिवाय नियतकालिकात कोणताही लेख प्रकाशित केला जाऊ शकत नव्हता.

या मासिकाने नागरी लिपी आणि हिंदी भाषेचे जतन व प्रसार, हिंदी साहित्याच्या विविध पैलूंची चर्चा, भारतीय इतिहास आणि संस्कृतीवरील संशोधन, तसेच प्राचीन आणि आधुनिक धर्मग्रंथ, विज्ञान आणि कलेचे विश्लेषण यांमध्ये प्रमुख भूमिका बजावली. १९६८ पर्यंत मासिकाचा दर्जा अबाधित राहिला, पण त्यानंतर ते अव्यवस्थित आणि निकृष्ट झाले. काही वर्षांच्या खंडानंतर ‘नागरी प्रचारिणी पत्रिका’चा एक नवीन अंक प्रकाशित झाला आहे. ४३४ पानांमध्ये २० गंभीर संशोधनपर लेख असलेल्या या अंकाने मासिकाची पूर्वीची प्रतिष्ठा पुन्हा मिळवून दिली आहे.

- प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स