एसआयआर: देशासाठी योगदान देण्याची संधी

देशात सध्या होत असलेले मतदार यादीचे शुद्धीकरण हे केवळ प्रशासकीय कार्य नाही, तर लोकशाहीची गुणवत्ता आणि विश्वासार्हता मजबूत करणारी एक राष्ट्रीय मोहीम आहे. विशेष सघन सुधारणाचा उद्देश प्रत्येक पात्र मतदाराला मतदानाचा अधिकार मिळावा आणि बनावट किंवा निष्क्रिय नावे काढून टाकावीत याची खात्री करणे आहे. तथापि, केरळ, तामिळनाडू आणि राजस्थानमधील आत्महत्या आणि निषेधांच्या अलीकडच्या अहवालांमुळे या महत्त्वाच्या मोहिमेसाठी नकारात्मक वातावरण निर्माण झाले आहे. प्रश्न कामाचा दबाव होता का नाही, तर समस्या संवाद, तक्रार आणि सहकार्याने सोडवल्या पाहिजेत की आत्महत्येसारख्या कठोर उपाययोजनांद्वारे सोडवल्या पाहिजेत हा आहे. कोणतेही अतिरिक्त किंवा नवीन काम आले, नवीन जबाबदारी आली की, ती टाळण्याची प्रवृत्ती आता बंद केली पाहिजे. देश आम्हाला काय देतो यापेक्षा मी देशासाठी काय करतो याचा विचार करण्याची सवय लावून घेतली पाहिजे. एसआयआरच्या कामाचे एवढे औडंबर माजवून त्याला विरोध करण्याची कर्मचाºयांची, शासकीय नोकरशाहीची प्रवृत्ती देशासाठी घातक आहे. यापासून अलिप्त झाले पाहिजे आणि ही एक चांगली संधी मिळाली आहे, असा सकारात्मक विचार केला पाहिजे.

केरळमधील BLO अनिश जॉर्ज आणि राजस्थानमधील BLO मुकेश जांगिड यांच्या आत्महत्यांमुळे भावनिक वातावरण निर्माण झाले आहे, परंतु त्यांनी SIR विरुद्ध अनावश्यक नकारात्मकतादेखील पसरवली आहे. निश्चितच, जर एखादा कर्मचारी अनावश्यक दबावाखाली असेल किंवा प्रशासकीय गैरव्यवस्थापनाचा सामना करत असेल तर संबंधित विभाग, वरिष्ठ अधिकारी आणि कर्मचारी संघटनांमार्फत तक्रारी केल्या पाहिजेत. प्रशासकीय व्यवस्था संघर्ष किंवा आत्मसमर्पणासाठी नव्हे तर संवादासाठी निर्माण केल्या आहेत.

अविवेकी निषेधासाठी दु:खद घटनांचा आधार घेणे लोकशाही व्यवस्थेला कमकुवत करते जी प्रत्येक कर्मचाºयाला त्यांचे विचार व्यक्त करण्यासाठी एक व्यासपीठ प्रदान करते. आत्महत्या हा उपाय नाही किंवा संदेशही नाही- ती केवळ वैयक्तिक, कौटुंबिक आणि संस्थात्मक दु:खाचे स्रोत म्हणून काम करते. हे खरे आहे की बीएलओंवर अनेक जबाबदाºया असतात- शालेय काम, महसूल विभागाची कर्तव्ये, पंचायत किंवा महानगरपालिका उपक्रम, तसेच मतदार यादी पुनरावृत्ती. परंतु हे देखील तितकेच खरे आहे की प्रत्येक महत्त्वाच्या राष्ट्रीय कार्यासाठी स्वाभाविकपणे काही अतिरिक्त प्रयत्नांची आवश्यकता असते.

एसआयआर ही एक साधी प्रक्रिया नाही, तर देशाच्या लोकशाहीचा पाया मजबूत करण्यासाठी एक मोहीम आहे. ते सुनिश्चित करते की कोणताही पात्र नागरिक मतदानापासून वंचित राहणार नाही आणि कोणतेही बनावट नाव लोकशाहीच्या पावित्र्याशी तडजोड करणार नाही. म्हणून, जर एखाद्या कर्मचाºयाला थोडे अतिरिक्त प्रयत्न करावे लागले तर ते राष्ट्राच्या हितासाठी स्वैच्छिक योगदान म्हणून स्वीकारले पाहिजे. जर बीएलओ सकारात्मक दृष्टिकोनाने त्यांची कर्तव्ये पार पाडत असतील तर ते ओझेऐवजी अभिमानाची भूमिका बनू शकते- निवडणुकीच्या विश्वासार्हतेचा पाया रचणारी भूमिका ती आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

तामिळनाडूतील काही कर्मचारी संघटनांनी एसआयआर मोहिमेवर बहिष्कार टाकण्याची घोषणा केली आहे, परंतु बहिष्कार टाकण्याऐवजी किंवा नकारात्मक वातावरण निर्माण करण्याऐवजी, प्रक्रिया सोपी करणे, मुदती वास्तववादी बनवणे आणि डिजिटल प्रशिक्षण देणे यांसारख्या रचनात्मक सूचना केल्या पाहिजेत. जर रात्री उशिरा बैठका घेणे ही समस्या असेल, तर त्यांच्या वेळेचे नियोजन केले जाऊ शकते, परंतु प्रक्रिया थांबवणे हा त्यावरचा उपाय नाही. राजस्थान कर्मचारी संघटनेचे ‘गुणवत्तेला संख्येपेक्षा जास्त महत्त्व असले पाहिजे’ हे निरीक्षण निश्चितच विचारात घेण्यासारखे आहे. अचूक तथ्ये निश्चितच आवश्यक आहेत, परंतु ही गुणवत्ता तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा आपण आपल्या जबाबदाºया योग्यरीत्या पार पाडण्याचे मार्ग शोधतो, त्याकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी आपले काम चोख करणे आवश्यक आहे.

सरकार आणि निवडणूक आयोगाने बीएलओंना योग्य प्रशिक्षण, पुरेसा वेळ, तांत्रिक सहाय्य आणि मानधन प्रदान करणेदेखील आवश्यक आहे. जर प्रशासन सहकार्यात्मक आणि संवेदनशील असेल, तर कर्मचारी प्रेरित होतील आणि नवीन ऊर्जेने मोहिमेत सहभागी होतील. परंतु त्याच वेळी, कर्मचाºयांनी लहान प्रशासकीय अडथळ्यांना जीवनाच्या मूल्याशी जोडू नये, तर त्या समस्येवर रचनात्मक पद्धतीने उपाय शोधावेत.

तथापि, मतदार यादी ही केवळ एक कागदपत्र नाही, तर लोकशाहीचे सार्वजनिक कर्तव्य आहे. त्यावर काम करणारे बीएलओ आणि कर्मचारी हे केवळ सरकारी अधिकारी नाहीत तर लोकशाहीचे आघाडीचे सैनिक आहेत. जर थोडीशी अतिरिक्त जबाबदारी आली असेल तर ती ओझे नाही, तर योगदान देण्याची संधी आहे. ही वेळ नकारात्मक वातावरण निर्माण करण्याची नाही, तर लोकशाहीच्या शुद्धतेसाठी खांद्याला खांदा लावून पुढे जाण्याची आहे. प्रत्येक गोष्टीचा वाईट अर्थ काढायचा. आम्हाला काय मिळते याचा विचार करायचा. पण मिळण्याची अपेक्षा करताना आपण देण्याची वृत्तीही ठेवली पाहिजे. आपल्याकडे अधिकाराची जाणिव असते, पण कर्तव्याची जाणिव नसते. कर्तव्य, कर्म न करता अधिकार मिळावा, हक्क मिळावा ही अपेक्षा असते. लोकशाहीच्या या उत्सवात मतदार यादीचे शुद्धीकरण करण्याची जबाबदारी ही सगळ्यांची आहे. ती जबाबदारी ज्या कर्मचाºयांकडे दिलेली आहे, त्यांनी त्यात टाळाटाळ करणे हे अत्यंत चुकीचे आहे. स्वच्छ लोकशाहीच्या कार्यात आपल्याला योगदान देता येते आहे याचा अभिमान बागळला पाहिजे आणि त्याकड एक संधी म्हणून पाहिले पाहिजे.