राजकारणासाठी धर्माचा आधार

अमेरिकेचे उपाध्यक्ष जेडी व्हान्स यांच्या टिप्पण्या पुन्हा एकदा दर्शवितात की, जेव्हा धर्म राजकारणाचे साधन बनतो, तेव्हा आदर आणि संवेदनशीलतेचा सर्वात आधी त्याग केला जातो. मिसिसिपी येथे झालेल्या टर्निंग पॉइंट यूएसए कार्यक्रमात व्हान्स म्हणाले की, त्यांची पत्नी उषा व्हान्स, जी जन्मत: हिंदू आहे, धार्मिक नव्हती आणि त्यांना आशा आहे की, ती देखील एके दिवशी येशू ख्रिस्तावर विश्वास ठेवेल. या विधानामुळे जगभरातील हिंदू समुदायात संताप निर्माण झाला.

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत जेडी व्हान्स यांनी त्यांच्या पत्नीच्या श्रद्धेचे कौतुक केले. त्यांनी म्हटले की, उषाने त्यांना देव आणि प्रार्थनेकडे परत जाण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या हिलबिली एलेगी या पुस्तकातही उषा यांच्या आध्यात्मिक प्रवासातील भूमिकेचे वर्णन केले आहे. परंतु आता त्याच माणसाने त्यांच्या पत्नीच्या श्रद्धेला अपूर्ण म्हणण्यास सुरुवात केली आहे, कारण तो अशा राजकीय युगात मार्गक्रमण करतो, जिथे धर्म केवळ श्रद्धेचा विषय नाही तर निवडणुकीचे शस्त्र बनला आहे.

एक लक्षात घेतले पाहिजे की, जेव्हा जेडी आणि उषा व्हान्स यांनी २०१४मध्ये लग्न केले, तेव्हा ते आधुनिक अमेरिकेत सांस्कृतिक आणि धार्मिक सहअस्तित्वाचे उदाहरण मानले जात असे. लग्नात वैदिक मंत्र आणि चर्च गाणी समाविष्ट होती. व्हान्स यांनी अभिमानाने घोषित केले की, त्यांच्या पत्नीच्या हिंदू संगोपनाने त्यांना नम्रता आणि देवाशी जवळीक शिकवली. पण आता ट्रम्प समर्थक उजव्या विचारसरणीच्या राजकारणाच्या केंद्रस्थानी असताना, उषा यांचा विश्वास कमकुवतपणा म्हणून पाहिला जात आहे. हा बदल केवळ वैयक्तिक नाही तर राजकीय दबावाचा परिणाम आहे, जिथे प्रत्येक नेत्याकडून त्यांची ख्रिश्चन ओळख उघडपणे प्रदर्शित करण्याची अपेक्षा केली जाते.

दुसरीकडे, अमेरिका आणि भारतातील हिंदू संघटनांनी व्हान्स यांच्या विधानावर धार्मिक अहंकार म्हणून टीका केली आहे. हिंदू अमेरिकन फाऊंडेशनने थेट प्रश्न उपस्थित केला आहे की, व्हान्स स्वत: देवाकडे परतले असताना, ते आता हिंदू धर्माला का कमी लेखत आहेत, असा प्रश्न उपस्थित केला आहे. संघटनेने अशीही आठवण करून दिली की, हिंदू धर्म कोणालाही त्याच्या श्रद्धेत परिवर्तित करणे आवश्यक मानत नाही. हिंदू तत्त्वज्ञान बहुलवाद आणि सहअस्तित्वावर आधारित आहे- ते असे मानते की, सत्य एक आहे, परंतु त्यासाठी अनेक मार्ग आहेत. उलटपक्षी व्हान्स म्हणतात की, त्यांना आशा आहे की, त्यांची पत्नी एक दिवस ख्रिस्ताला स्वीकारेल, हा दृष्टिकोन या विचारसरणीच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे. खरी समस्या ही नाही की व्हान्स ख्रिश्चन आहेत; तर ती अशी आहे की त्यांनी आपल्या पत्नीच्या श्रद्धेला कमी लेखून आपली धार्मिक श्रेष्ठता सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला. हे हिंदू समुदायासाठी आक्षेपार्ह आहे.

तथापि, जेडी व्हान्स यांचे विधान अमेरिकन राजकारणात एक मोठे बदल दर्शवते, जिथे श्रद्धा आता खासगी राहिलेली नाही तर सार्वजनिक प्रदर्शनाची बाब आहे. MAGA (मेक अमेरिका ग्रेट अगेन) चळवळीत, धर्म आता केवळ आध्यात्मिक बाब राहिलेली नाही तर ओळख आणि मतदानाचे प्रतीक आहे. ख्रिश्चन असणे म्हणजे इतरांसोबत तुमचा विश्वास सामायिक करणे हे व्हान्स यांचे विधान अशा मानसिकतेचे प्रतिबिंब आहे, जिथे सामायिकरण मन वळवणे बनले आहे. अशा मानसिकतेत, धार्मिक स्वातंत्र्याची जागा धार्मिक श्रेष्ठतेने घेतली आहे.

उषा व्हान्स क्वचितच सार्वजनिकरीत्या बोलल्या आहेत. परंतु ज्यांना त्या माहीत आहेत ते म्हणतात की, त्या एक शांत, दृढ आणि सहनशील व्यक्ती आहेत. त्यांनी कधीही त्यांच्या पतीला हिंदू धर्म स्वीकारण्यास किंवा त्यांची संस्कृती सोडण्यास सांगितले नाही. धर्म त्यांच्या आयुष्यात संतुलन आणि संवादाचे माध्यम आहे. या पार्श्वभूमीवर जेडी व्हान्स यांचे विधान केवळ त्यांच्यावर अन्याय्य नाही तर प्रेम आणि परस्पर आदरावर आधारित लाखो आंतरधर्मीय कुटुंबांचा अपमान आहे.

धर्म प्रचार बनला की, प्रेम हरवते यात काही शंका नाही. जेडी व्हान्स यांच्या टिप्पणीवरून हे स्पष्ट होते की, राजकीय महत्त्वाकांक्षा वैयक्तिक नातेसंबंध आणि धार्मिक संवेदनशीलतेवर कशी मात करू शकते. एकेकाळी आपल्या पत्नीच्या धर्मापासून प्रेरणा घेणारा एक माणूस आता त्याला अपूर्ण असे म्हणत आपल्या मतदारांना खूश करत आहे. ही घटना केवळ अमेरिकेसाठीच नाही तर संपूर्ण जगासाठी एक इशारा आहे की, जेव्हा धर्म संवादाऐवजी प्रचाराचे माध्यम बनतो, तेव्हा सत्ता सत्याची जागा घेते.

उषा व्हान्स यांचा विश्वास, त्यांची शांती आणि त्यांचे मौन हे खरे तर हिंदू विचारांचे बळ आहे, जे प्रचाराशिवायही टिकून राहते. परंतु जेडी व्हान्स यांचे राजकारण आपल्याला आठवण करून देते की, जगात अजूनही असे लोक आहेत, ज्यांना इतरांच्या श्रद्धेपेक्षा स्वत:च्या ओळखीची जास्त काळजी आहे आणि इथेच श्रद्धा हरते आणि राजकारण जिंकते. जेडी व्हान्स यांच्या टिप्पण्या केवळ पत्नीच्या सन्मानाचे उल्लंघन करत नाहीत तर संवाद आणि सहअस्तित्वावर विश्वास ठेवणाºया लाखो आंतरधर्मीय कुटुंबांना अपमानास्पद संदेशदेखील देतात.

तथापि, व्हान्स यांच्या राजकीय बाप्तिस्म्यामुळे त्यांना MAGAसमर्थकांकडून कौतुकाचा वर्षाव होऊ शकतो, परंतु त्यामुळे विविधता आणि समानतेवर आधारित अमेरिकेचा आत्मा कमकुवत झाला आहे. आता जरी ते या वादावर सर्व प्रकारचे स्पष्टीकरण देत राहतील पण या संपूर्ण प्रकरणातील सर्वात मोठा धडा असा आहे की, धर्माचे सार श्रद्धेत आहे, प्रचारात नाही आणि जेव्हा श्रद्धा राजकारणाची शिडी बनते, तेव्हा देवही गप्प बसतो.

प्रफुल्ल फडके/अन्वय