नैराश्यातून होणारी मोठी चूक

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर (आरएसएस) पुन्हा बंदी घालण्याच्या काँग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खर्गे यांच्या मागणीने देशातील राजकीय चर्चा आणि वातावरण पुन्हा एकदा तापले आहे. सरदार पटेल यांच्या जयंतीनिमित्त, खर्गे म्हणाले की, देशातील कायदा आणि सुव्यवस्थेच्या समस्यांसाठी आरएसएस जबाबदार आहे आणि जर आरएसएसवर पुन्हा बंदी घातली तरच सरदार पटेल यांच्या वारशाचा आदर केला जाईल. हे विधान केवळ राजकीय टिप्पणी नाही तर शतकानुशतके राष्ट्रनिर्माणासाठी काम करणाºया विचारसरणीवर हल्ला आहे.

आरएसएसचे सरचिटणीस दत्तात्रेय होसाबळे यांनी खर्गे यांच्या मागणीला उत्तर देताना विचारले, कशाच्या आधारावर बंदी घालण्यात येईल? राष्ट्रनिर्माणात गुंतलेल्या संघटनेला लक्ष्य करणे योग्य आहे का? जनतेने आधीच आरएसएसला स्वीकारले आहे, असे म्हटले.

खर्गे, त्यांचा मुलगा किंवा इतर काँग्रेस नेते आरएसएसबद्दल कितीही चुकीची माहिती पसरवत असले, तरी सत्य हे आहे की १९२५ मध्ये स्थापनेपासून सामाजिक एकता, सेवा आणि राष्ट्रीय चारित्र्य निर्मितीच्या क्षेत्रात आरएसएसने केलेले काम कोणत्याही एका पक्षाचे नाही तर संपूर्ण समाजाचा वारसा आहे.

भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यापासून ते १९६२च्या चीन युद्धापर्यंत १९४७च्या फाळणीतील मदतकार्यापासून ते आजच्या सेवा प्रकल्पांपर्यंत राष्ट्रासमोरील प्रत्येक संकटात सेवाकार्यात संघाने अग्रणी भूमिका बजावली आहे. महात्मा गांधींनी वर्धा येथील संघ छावणीची पाहणी करताना म्हटले होते, येथील शिस्त आणि अस्पृश्यतेचा अभाव पाहून मला आश्चर्य वाटते. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनीही संघातील जातीमुक्त वातावरणाचे कौतुक केले होते. १९६३ मध्ये पंडित नेहरूंनी स्वत: संघाला स्वातंत्र्य दिनाच्या परेडमध्ये सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले होते. या तथ्यांवरून दिसून येते की, संघ केवळ एक संघटना नाही, तर भारताच्या सामाजिक रचनेत खोलवर रुजलेली एक चळवळ आहे.

हे सगळे पाहिल्यावर लक्षात येते की, खर्गे यांचे विधान काँग्रेस पक्षाच्या वैचारिक असुरक्षिततेचे प्रतिबिंबित करते. आज, जेव्हा संघाचा प्रभाव भाजपपुरता मर्यादित नाही; तो समाजाच्या प्रत्येक वर्गात आणि त्याच्या सेवाकार्यांद्वारे प्रत्येक क्षेत्रात उपस्थित आहे, तेव्हा यावेळी बंदीची मागणी करणे हे जनभावनेच्या विरुद्ध आहे. पूर, भूकंप किंवा साथीच्या आजारांदरम्यान आरएसएस स्वयंसेवक कोणत्याही प्रसिद्धीशिवाय मदतकार्य करताना दिसतात. समाजात इतक्या खोलवर रुजलेल्या संघटनेवर बंदी घालण्याची मागणी करणे म्हणजे त्या समाजाची नाडी समजून न घेण्यासारखे आहे.

काँग्रेस पक्षाने आरएसएसला लक्ष्य करण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. १९४८ मध्ये महात्मा गांधींच्या हत्येनंतर, आरएसएसवर तात्पुरती बंदी घालण्यात आली होती, परंतु न्यायालयीन चौकशी आणि कपूर आयोगाच्या अहवालात आरएसएसला दोषमुक्त करण्यात आले. बंदी उठवण्यात आली आणि आरएसएस पूर्वीपेक्षा अधिक मजबूत झाला. इतिहास साक्षीदार आहे की, जेव्हा जेव्हा दडपशाहीद्वारे वैचारिक चळवळ दडपण्याचा प्रयत्न केला गेला, तेव्हा तो समाजात वेगाने पसरतो. आजची काँग्रेस कदाचित या इतिहासातून शिकण्यास तयार नाही.

आरएसएसवर बंदी घालणे केवळ राजकीयदृष्ट्या अलोकप्रियच नाही तर सामाजिकदृष्ट्या विभाजित परिणाम देखील करू शकते. त्यामुळे लाखो स्वयंसेवक आणि समर्थकांमध्ये असंतोष निर्माण होईल, जे ते त्यांच्या सेवा आणि देशभक्तीच्या भावनेवर प्रश्नचिन्ह म्हणून पाहतील. जनतेच्या एका मोठ्या वर्गासाठी, आरएसएस आता कोणत्याही राजकीय पक्षाचा भाग राहिलेला नाही तर सांस्कृतिक राष्ट्रवादाचे प्रतीक आहे. अशा संघटनेवर बंदी घालण्याची मागणी करून काँग्रेस स्वत:ला जनतेपासून आणखी दूर करू शकते.

तरीही, मल्लिकार्जुन खर्गे यांचे विधान काँग्रेस पक्षाच्या वैचारिक थकव्यावर प्रकाश टाकते, जो आता केवळ विरोधासाठी विरोधी राजकारणाचा अवलंब करत आहे. देशाला एकत्र करणाºया संघटनेत फूट पाडण्याचा प्रयत्न करणे ही केवळ राजकीय चूकच नाही तर राष्ट्रीय अस्मितेबद्दल असंवेदनशीलता देखील आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी घालण्याची मागणी करणे हे प्रत्यक्षात समाजाच्या आत्म्याला आव्हान आहे, ज्याने वर्षानुवर्षे या संघटनेला स्वीकारले आहे. जेव्हा जनतेने आधीच एखाद्या कल्पनेला स्वीकारले आहे, तेव्हा कोणतीही बंदी केवळ कागदावरच राहते.

आज अशी एकही संघटना नाही की, जी निस्वार्थ बुद्धीने सेवा करते. राष्ट्रकार्यात समर्पित भावनेने काम करणारी मजबूत आणि जगातील सर्वात मोठी संघटना असताना त्याचा अभिमान बाळगण्याऐवजी त्यावर बंदी घालण्याची मागणी करणे हे हास्यास्पद आहेच, परंतु यातून काँग्रेस आणि मल्लिकार्जुन खर्गे यांचे नैराश्य स्पष्ट होते. मुळात संघ म्हणजेच भाजप, भाजपचा प्रत्येक निर्णय हा संघाचा निर्णय आहे असा जो समज करून दिला जातो तो चुकीचा आहे. संघातून तयार झालेले अनेक स्वयंसेवक विविध पक्षातही आहेत. शिस्तीसाठी आणि चोख काम पूर्ण होण्यासाठी प्रत्येक संस्थेला, कार्यालयाला प्रामाणिक कर्मचारी हवे असतात. कामात टाळाटाळ करणारे आणि निमित्त सांगून कामे अपूर्ण ठेवणारे खूप असतात. पण संघ स्वयंसेवक आपल्या कामाला वाहून घेतो. त्यामुळे बहुतेक ठिकाणी संघ मैदानावरून आलेल्या कर्मचाºयांना संधी देण्याचे धोरण आखले जाते. फक्त भाजपमध्येच संघाचे लोक आहेत असे नाही तर आंतरराष्ट्रीय संस्थांमधूनही ते सक्रिय असतात, विविध पक्षात ते आहेत. त्यामुळे संघाला राजकीय नैराश्याने वाईट लेखणे ही काँग्रेसची फार मोठी चूक होत आहे. ज्या कोणाला संघाबाबत शंका आहे त्यांनी प्रत्यक्ष मैदानावर जाऊन संघाचे कार्य पाहावे आणि मगच अशी उथळ वक्तव्ये करावीत.