परीक्षा हे जीवनाचे अंतिम ध्येय नाही

विद्यार्थ्यांमधील परीक्षेचा ताण कमी करण्यासाठी आणि शिक्षण प्रक्रिया आनंददायी करण्यासाठी भारतात सुरू करण्यात आलेला ‘परीक्षा पे चर्चा’ उपक्रम आता एक प्रमुख सार्वजनिक सहभाग उपक्रम बनला आहे. २०१८ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि विद्यार्थ्यांमधील संभाषणातून सुरू झालेला हा उपक्रम आता लाखो विद्यार्थी, पालक आणि शिक्षकांसाठी मार्ग मोकळा करत आहे. २०२५ मध्ये, या कार्यक्रमाने गिनीज बुक आॅफ वर्ल्ड रेकॉर्ड प्रस्थापित केला, जेव्हा एका महिन्यात ३५.३ दशलक्षाहून अधिक लोकांनी सहभागी होण्यासाठी नोंदणी केली. त्याची एकूण पोहोच २१० दशलक्षांपेक्षा जास्त झाली, ज्यामध्ये परदेशातील भारतीय शाळांमधील प्रेक्षक देखील होते. हा कार्यक्रम विद्यार्थ्यांना असे सांगतो की, परीक्षा हे जीवनाचे अंतिम ध्येय नाही, तर शिकण्याच्या प्रवासातील फक्त एक टप्पा आहे.

पंतप्रधान वारंवार यावर भर देतात की, परीक्षा केवळ एका विशिष्ट क्षणी तयारीचे मोजमाप करतात, तर शिकणे सतत आणि आनंददायी असते. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० ‘आजीवन शिक्षण’ या संकल्पनेवर खोलवर भर देते. या कार्यक्रमाचा एक प्रमुख उद्देश असा आहे की, टक्केवारी गुण मुलाचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व परिभाषित करू शकत नाहीत. मुलांना पाठ्यपुस्तकांच्या पलीकडे जाण्यास, विविध कौशल्ये शिकण्यास, नवीन उपक्रमांचा प्रयत्न करण्यास आणि आव्हानांना भीतीपेक्षा संधी म्हणून पाहण्यास प्रोत्साहित केले जाते.

या उपक्रमात मानसिक आरोग्याला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. तज्ज्ञ विद्यार्थ्यांना तणाव कमी करण्याचे सोपे मार्ग दाखवत आहेत, ज्यात ५-४-३-२-१ ग्राउंडिंग तंत्र, पुरेशी झोप, पाणी, व्यायाम आणि ध्यान यासारख्या निरोगी दिनचर्यांचा समावेश आहे. ५-४-३-२-१ ही एक संवेदी-आधारित ध्यान पद्धत आहे, जी पाचही इंद्रियांचा वापर करून धावत्या विचारांना शांत करण्यासाठी आणि शेवटी त्यांना एका इंद्रियांपर्यंत मर्यादित करण्यासाठी डिझाइन केलेली आहे. हे तुमचे लक्ष चिंताग्रस्त विचारांपासून सध्याच्या क्षणाकडे वळवते. ही पद्धत १८व्या शतकात बेट्टी एलिस एरिक्सन यांनी विकसित केली होती. अनेक क्रीडा क्षेत्रातील व्यक्तींनी त्यांचे अनुभव शेअर केले आहेत, असे सांगून की खेळ अभ्यासात अडथळा आणत नाहीत, तर तणाव कमी करण्यास आणि लक्ष केंद्रित करण्यास मदत करतात.

डिजिटल मीडियाच्या वाढत्या प्रसारामुळे अशी चिंता निर्माण झाली आहे की, यामुळे संज्ञानात्मक घट होत आहे आणि मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होत आहे. जगभरात ५.६६ अब्ज डिजिटल मीडिया प्रोफाइल आहेत. लोक दररोज १५ अब्ज तास डिजिटल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर सामग्री पाहण्यात घालवतात, जे मानवी आयुष्याच्या १.७ दशलक्ष वर्षांहून अधिक आहे. अतिवापरामुळे ‘डिजिटल डिमेंशिया’ वाढतो, ज्यामुळे भावनिक नियमन आणि आवेग नियंत्रणासाठी जबाबदार असलेल्या मेंदूच्या भागात राखाडी पदार्थाचे नुकसान होते. आपण डिजिटल मीडियाला फक्त नाकारण्याच्या स्थितीत नाही, म्हणून आपण त्याच्या वापरासाठी निरोगी मर्यादा निश्चित केल्या पाहिजेत.

तंत्रज्ञान तज्ज्ञांनी विद्यार्थ्यांना मोबाइल फोन आणि डिजिटल उपकरणांचा नियंत्रित पद्धतीने वापर करण्याचा सल्ला दिला आहे, जेणेकरून तंत्रज्ञान ओझे नव्हे तर आधार बनेल. परीक्षा पे चर्चा कार्यक्रम पालकांना एक महत्त्वाचा संदेश देखील देतो : मुलांचे लक्ष केवळ गुणांवरच नाही तर शिकण्याच्या प्रक्रियेवर केंद्रित करा. मुलांची इतरांशी तुलना करणे टाळा आणि घरात असे वातावरण तयार करा जिथे मुले त्यांचे भय, आव्हाने आणि आशा उघडपणे शेअर करू शकतील. पालकांचे सहायक वर्तन मुलांच्या परीक्षेच्या तयारीत सर्वात उपयुक्त आहे.

भारतीय शैक्षणिक तत्त्वज्ञान मिळवणे ही एकट्याने करण्याची प्रक्रिया नसून एक सामायिक मार्ग मानते. परीक्षा पे चर्चा कार्यक्रम शिक्षकांना रट लर्निंगच्या संस्कृतीच्या पलीकडे जाऊन टीकात्मक विचार आणि सर्जनशीलता वाढविण्यासाठी प्रोत्साहित करतो. हा कार्यक्रम राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाच्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे, जो विद्यार्थीकेंद्रित, तणावमुक्त आणि अनुभवात्मक शिक्षणावर भर देतो. मूल्यांकन प्रणालीमध्ये असे बदल करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून परीक्षा केवळ लक्षात ठेवण्यावरच नव्हे तर समज, अनुप्रयोग आणि विकासाचे मोजमाप करतील. शिक्षण अधिक सुलभ करण्यासाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर देखील महत्त्वपूर्ण मानला जातो.

शाळा आणि जिल्हास्तरीय शिक्षण अधिकाºयांना या उपक्रमाची तत्त्वे प्रत्यक्षात आणण्याचे काम देखील सोपवण्यात आले आहे. यामध्ये शाळांमध्ये वेलनेस कमिटी स्थापन करणे, ताण व्यवस्थापन आणि अभ्यास कौशल्यांवर कार्यशाळा आयोजित करणे, पालक-शिक्षक संवाद वाढवणे आणि केवळ गुणांऐवजी अनेक क्षेत्रांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीची ओळख पटवणे यांचा समावेश आहे. हे सुनिश्चित करण्यासाठी, पंतप्रधानांनी सुरू केलेल्या ‘एक्झाम वॉरियर्स’सारखी संसाधने प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी उपलब्ध करून देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शेवटी, ‘परीक्षा पे चर्चा’ हा केवळ एक कार्यक्रम नाही तर भारतीय शिक्षण व्यवस्थेत सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. त्याचा संदेश स्पष्ट आहे : परीक्षा हे ओझे नाही, तर स्वत:ला शिकण्याची, वाढवण्याची आणि समजून घेण्याची संधी आहे.

प्रफुल्ल फडके/ बिटवीन द लाइन्स