मोफत संस्कृती लोकशाहीसाठी हानिकारक

भारतीय लोकशाहीची विडंबना अशी आहे की, निवडणुका जवळ येताच सार्वजनिक सेवा लोकप्रिय राजकारणात रूपांतरित होतात. राजकीय पक्षांनी मोफत देणगीचे तंत्र हे निवडणूक यशाचा शॉर्टकट बनवले आहे. मतदारांना तत्काळ आर्थिक फायदे देऊन मते मिळवण्याची प्रवृत्ती सातत्याने वाढत आहे. पुढील तीन ते चार महिन्यांत विधानसभा निवडणुका होणार आहेत आणि आसाम, पश्चिम बंगाल, केरळ आणि तामिळनाडूसारख्या राज्यांमध्ये राजकीय हालचाली तीव्र होत असताना, या संस्कृतीचा परिणाम अधिक स्पष्ट झाला. या पार्श्वभूमीवर, देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयाने मोफत देणगी योजनांच्या अनियंत्रित विस्तारावर गंभीर टिप्पण्या केल्या. ही टिप्पणी केवळ कायदेशीर दृष्टिकोनातूनच नाही तर लोकशाहीच्या आत्म्याबद्दल इशारादेखील आहे.

लोकशाहीचे मूलभूत उद्दिष्ट सार्वजनिक कल्याण आहे. गरीब, वंचित आणि असुरक्षित लोकांना आधार देण्याची जबाबदारी राज्याची आहे. सामाजिक सुरक्षा योजना, शिक्षण आणि आरोग्य सुविधा, किमान राहणीमानाची हमी- ही कल्याणकारी राज्याची वैशिष्ट्ये आहेत. पण जेव्हा सार्वजनिक हित आणि निवडणूक लाभ यांच्यातील रेषा अस्पष्ट होते, तेव्हा समस्या उद्भवतात. लक्ष्यित समर्थन आणि अति उदारता यात फरक असतो. एकीकडे, अशा योजना आहेत ज्या व्यक्तींना स्वावलंबी बनवतात, तर दुसरीकडे, अशा घोषणा आहेत ज्या मतदारांना तत्काळ दिलासा देतात आणि अवलंबित्वाची सवय लावतात. जेव्हा महसुली तुटीशी झुंजणारी राज्ये मोफत वीज, मोफत प्रवास किंवा रोख वितरणाची घोषणा करतात, तेव्हा प्रश्न उद्भवतो : ही संसाधने कुठून येतील आणि त्यांचा खर्च कोण भरेल? वित्तीय शिस्त ही कोणत्याही राज्याच्या आर्थिक आरोग्याचा पाया असते. जर राज्ये अल्पकालीन राजकीय फायद्यासाठी आपली तिजोरी रिकामी करतात, तर त्यामुळे दीर्घकालीन विकासाला अडथळा येतो. पायाभूत सुविधांच्या बांधकामासाठी, रुग्णालये मजबूत करण्यासाठी, शाळांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी आणि रोजगार निर्माण करण्यासाठी गुंतवले जाणारे निधी मतांच्या संकलनासाठी वळवले जातात. ही प्रवृत्ती केवळ आर्थिक दृष्टिकोनातूनच नाही तर नैतिक दृष्टिकोनातूनही चिंताजनक आहे. लोकशाहीमध्ये, मतदारांचे स्वातंत्र्य सर्वतोपरी मानले जाते. जर मतदारांवर आर्थिक प्रलोभनांचा अप्रत्यक्षपणे प्रभाव पडला तर ते स्वतंत्र निर्णयाच्या भावनेला कमकुवत करते.

सर्वोच्च न्यायालयाने तार्किक प्रश्न उपस्थित केला आहे की, राज्ये रोजगार निर्मिती आणि कौशल्य विकासावर अधिक लक्ष केंद्रित का करत नाहीत? खरेच, रोजगार हे कायमस्वरूपी सक्षमीकरणाचे साधन आहे. जेव्हा व्यक्ती त्यांच्या श्रम आणि कौशल्याद्वारे उत्पन्न मिळवतात, तेव्हा ते स्वाभिमान आणि आत्मविश्वास दोन्ही विकसित करतात. उलट, सतत मोफत देणग्या व्यक्तींना परावलंबी बनवतात. हळूहळू कठोर परिश्रमाची संस्कृती कमकुवत होते आणि समाजात आळशीपणाची मानसिकता वाढू लागते. लोकशाहीच्या बळकटीसाठी ही परिस्थिती धोकादायक आहे, कारण लोकशाही ही केवळ मतदानाची प्रक्रिया नाही तर सक्रिय आणि जबाबदार नागरिकत्वाची प्रक्रिया आहे. निवडणूकपूर्व योजनांची निष्पक्षता देखील प्रश्नचिन्ह निर्माण करते. आचारसंहिता लागू असताना जेव्हा मोठ्या प्रमाणात आर्थिक वितरण होते, तेव्हा विरोधी पक्ष ते असमान स्पर्धा म्हणून पाहतात. अशा परिस्थितीत, भारतीय निवडणूक आयोग निष्पक्ष देखरेखीसाठी जबाबदार आहे. निवडणूक आयोगाने हे सुनिश्चित केले पाहिजे की, कोणताही पक्ष अप्रत्यक्षपणे मतदारांना लाच देऊन निवडणूक फायदा मिळवू नये. आचारसंहितेचे उल्लंघन ही केवळ तांत्रिक चूक नाही तर लोकशाही नियमांचे उल्लंघन आहे. कठोर कारवाई न केल्यास, भविष्यात ही प्रवृत्ती अधिक खोलवर रुजू शकते. नि:संशयपणे असुरक्षित गटांना, विशेषत: उपेक्षित समुदायातील लोकांना विशेष काळजी प्रदान करणे हे राज्यांचे प्राथमिक कर्तव्य आहे. तथापि, जेव्हा महसूल तूट असलेली राज्ये मोफत वस्तूंवर मोठ्या प्रमाणात खर्च करतात, तेव्हा सार्वजनिक तिजोरीवर दबाव आणखी वाढतो. विडंबन म्हणजे, पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी, आरोग्यसेवा मजबूत करण्यासाठी आणि शैक्षणिक सुविधा वाढवण्यासाठी वापरला जाणारा निधी अल्पकालीन राजकीय फायद्यासाठी वळवला जातो. गरज आहे ती म्हणजे कौशल्य विकासाद्वारे लोकांना अशा प्रकारे सक्षम करणे की, ज्यामुळे दीर्घकालीन आणि शाश्वत फायदे मिळतील.

त्याचप्रमाणे हे देखील समजून घेतले पाहिजे की, प्रत्येक प्रकारचे मोफत देणे चुकीचे नसते. आपत्कालीन परिस्थितीत मदत करणे, साथीच्या किंवा नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात मदत करणे आणि सामाजिक न्यायाच्या अंतर्गत वंचित गटांना संधी प्रदान करणे- या सर्व राज्याच्या जबाबदाºया आहेत. तथापि, निवडणुकीच्या काळात घोषणांचा भडिमार आणि दीर्घकालीन आर्थिक परिणामांकडे दुर्लक्ष करणे हे लोकशाही परिपक्वतेचे लक्षण नाही. हे राजकीय पक्षांच्या वैचारिक दिवाळखोरीचे प्रतिबिंब आहे, जिथे तत्काळ नफ्याला दूरदृष्टीपेक्षा प्राधान्य दिले जाते. लोकशाहीची ताकद केवळ संस्थांमधूनच नाही तर नागरिकांच्या सतर्कतेतून देखील येते. जर मतदार फक्त तत्काळ नफ्यासाठी मतदान करतात, अशाप्रकारे तो अनवधानाने अशा संस्कृतीला प्रोत्साहन देतो, जी शेवटी त्याच्या स्वत:च्या भविष्यावर परिणाम करते. एक प्रौढ मतदार असा असतो जो घोषणांमागील हेतू आणि आर्थिक व्यवहार्यता समजून घेतो. त्याने विचारले पाहिजे की, पाच वर्षांत राज्याची आर्थिक परिस्थिती काय असेल, विकास कोणत्या दिशेने जाईल आणि रोजगाराच्या संधी किती वाढतील. लोकशाहीमध्ये मतदान हा केवळ एक अधिकार नाही तर एक जबाबदारीदेखील आहे.

आज, भारत जागतिक स्तरावर एक मजबूत लोकशाही म्हणून स्वत:ला स्थापित करण्याचा प्रयत्न करतो. आपण जागतिक नेता बनण्याचा संकल्प करतो, परंतु जर आपले राजकारण लोकप्रियतेच्या जाळ्यात अडकले तर हे संकल्प पोकळ ठरेल. जगातील सर्वात मोठी लोकशाही असल्याचा अभिमान तेव्हाच अर्थपूर्ण आहे, जेव्हा आपली धोरणे दूरदर्शी, संतुलित आणि शाश्वत असतील. मोफत देणगीच्या संस्कृतीपासून दूर जाणे आणि उत्पादकता, नवोन्मेष आणि उद्योजकतेला प्रोत्साहन देणे हा खºया प्रगतीचा मार्ग आहे. ही आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आहे. राजकीय पक्षांनी हे समजून घेतले पाहिजे की, केवळ पैशांचे वाटप करून जनतेला सक्षम करणे शक्य नाही. शिक्षण, कौशल्य, आरोग्य आणि रोजगार- हे चार स्तंभ कोणत्याही राष्ट्राची ताकद ठरवतात. जर या क्षेत्रांमध्ये गुंतवणूक वाढली तर नागरिक स्वावलंबी होतील आणि राज्यावरील भार कमी होईल. त्याच वेळी, नागरिकांनी तत्काळ प्रलोभनांपेक्षा दीर्घकालीन विकासाला प्राधान्य देण्याचा संकल्प केला पाहिजे. लोकशाहीची ताकद तेव्हाच सुनिश्चित होईल, जेव्हा सरकार आणि जनता दोघेही आपापल्या जबाबदाºया प्रामाणिकपणे पार पाडतील.

- प्रफुल्ल फडके/बिटवीन द लाईन्स